De wraak van het Oosten is het einde van het oude Duitsland en Europa

Geen onderdeel van een categorie Premium uitgelicht 6 oktober 2026

De wraak van het Oosten is het einde van het oude Duitsland en Europa

Robert-Jan Bijlmakers

De recente verkiezingen in Duitsland vormen een politieke en electorale aardverschuiving die veel verder reikt dan de opmars van Alternative für Deutschland (AfD), of de afstraffing van de gevestigde partijen CDU en SPD. Wie alleen naar de winst van één partij kijkt, mist misschien wel het belangrijkste verhaal: het hele naoorlogse Duitse politieke model begint te barsten. Wat sinds de hereniging als stabiel en vrijwel onaantastbaar gold, vertoont steeds diepere scheuren. Het oude Duitsland wankelt, en de gevolgen daarvan zullen niet beperkt blijven tot de Duitse grenzen; hierdoor staan ook delen van Europa aan de vooravond van ingrijpende veranderingen.

In Saksen-Anhalt behaalde Alternative für Deutschland (AfD) bijna vierenveertig procent van de stemmen (43,8%), terwijl de CDU duidelijk terugzakte naar onder de twintig procent. Twee weken later werd de politieke aardverschuiving nog groter. In Mecklenburg-Voorpommeren werd AfD met bijna veertig procent (38,2%) de grootste partij, terwijl de CDU (4,9%) voor het eerst in de geschiedenis niet eens de kiesdrempel van vijf procent haalde.

Het beëindigen van een systematisch discriminatiekartel tegen de legale AfD-partij is nu nabij. De laatste wanhopige pogingen om deze ‘brandmuur’ overeind te houden zullen hier en daar misschien nog wat langer standhouden, maar het is inmiddels een zombiemuur. En hoewel de partij Die Linke, in feite een semi-gevestigde partij, zelf niet aan een brandmuur is onderworpen, maar juist heeft meegeholpen tegen AfD op te trekken, betekent haar overwinning in de hoofdstad eveneens een flinke klap voor de oudere gevestigde partijen.

In Berlijn is na de overwinning van Die Linke met net iets meer dan een kwart van de stemmen sprake van een tweede communistische overname van de Duitse hoofdstad. Ditmaal via de stembus, in plaats van door het Russische leger. De partij is een erfgenaam van de Oost-Duitse Socialistische Eenheidspartij (SED). Het wil bijvoorbeeld openbare ruimtes creëren waar crack gerookt kan worden, de politie vervangen door maatschappelijk werkers, zwartrijden in het openbaar vervoer legaliseren en krakers eigendomsrechten geven.

Een aantal opvallende punten uit het verkiezingsprogramma (336 pagina’s dik) geven een aardig beeld van waar de partij voor staat en plaatsen tegelijkertijd de voortdurende klachten over vermeend AfD-extremisme in een ander perspectief. Zo pleiten ze ervoor het Landesamt für Verfassungsschutz (vergelijkbaar met de binnenlandse veiligheidsdienst) als inlichtingendienst af te schaffen en extremisme uitsluitend op basis van openbaar beschikbare bronnen te monitoren.

Er zijn nog meer belangrijke aspecten aan de drie politieke aardverschuivingen die zojuist de gevestigde orde in Duitsland hebben opgeschud. Het belangrijkste aspect is dat beide partijen die samen de Duitse regeringscoalitie vormen – de gevestigde conservatieven (CDU) en de centrumlinkse sociaaldemocraten (SPD) – vernederende nederlagen hebben geleden. In het geval van de CDU waren die zelfs verpletterend.

De christendemocraten waren een van de dragende pijlers van het naoorlogse West-Duitsland. Onder Konrad Adenauer (1949 – 1963) groeide de partij uit tot het symbool van de politieke orde die na de Tweede Wereldoorlog ontstond. Die wereld lijkt nu in het Oosten te imploderen. De CDU heeft voor het eerst in haar geschiedenis zo abominabel gefaald, dat ze niet langer in een regionaal parlement is vertegenwoordigd. In Mecklenburg-Voorpommeren is de ooit zo trotse partij, die inmiddels is verworden tot de weinig vrolijke bende achterblijvers van bondskanselier Friedrich Merz, uit het parlement verdwenen. In Saksen-Anhalt verloor de partij eveneens bijna twintig procentpunten en bleef zij steken op een magere zeventien procent. Dat is meer dan een slechte verkiezingsavond. Het is een symbolische vernedering voor een partij die decennialang vrijwel vanzelfsprekend tot de politieke machtsstructuur van Duitsland behoorde.

Ook de SPD werd hard afgestraft, zodanig zelfs, dat ze in Berlijn op een vijfde plaats eindigden. In een stad die historisch verbonden is met SPD-grootheden als Willy Brandt en Ernst Reuter, is iedereen het erover eens dat dit een ramp is die weleens het politieke einde van haar lokale kandidaat zou kunnen betekenen. In Mecklenburg-Voorpommeren nam de regionale SPD-leider Manuela Schwesig inderdaad meedogenloos afstand van haar eigen partij, en daarvoor werd ze beloond met een tweede plaats. Niet met de eerste plaats, want die ging naar AfD. Schwesigs nederlaag wordt nu als een succes verkocht. Daaruit blijkt de wanhoop waarmee vertegenwoordigers van de gevestigde orde op ontwikkelingen reageren.

Na het fiasco voor de CDU doen volop geruchten de ronde over het lot van Friedrich Merz, de halsstarrige kanselier van de catastrofe. Hij mag worden gezien als de grootste individuele verliezer uit de naoorlogse Duitse geschiedenis. Toch zijn die speculaties minder interessant dan iets wat over het algemeen geen aandacht trekt. De CDU is niet zomaar ergens van het politieke toneel geveegd, maar in het voormalige Oost-Duitsland – precies de regio waar AfD door te zegevieren de ‘brandmuur’ aan diggelen heeft geslagen. Het gaat om veel meer dan alleen een onomkeerbaar debacle voor de CDU. Het gaat ook verder dan de bredere neergang en ondergang van de gevestigde partijen in Duitsland en de politieke elite, het media- en culturele ecosysteem dat daar omheen is ontstaan.

In tegenstelling tot het voormalige Oost-Duitsland, de DDR, kwam West-Duitsland in 1990 niet daadwerkelijk ten einde met de hereniging. Waar de twee Duitslanden van de Koude Oorlog de kans hadden om broederlijk samen te komen en gezamenlijk een nieuw politiek thuis te creëren, werd die unieke kans met beide handen verkwanseld. In plaats daarvan nam West-Duitsland Oost-Duitsland eenvoudigweg over. Ook binnen Duitsland eindigde de Koude Oorlog dus niet met een werkelijk nieuw begin, maar met een West-Duitsland dat zijn eigen manier van doen aan het Oosten probeerde op te leggen. Het verenigde Duitsland dat daaruit voortkwam, was in veel opzichten – en op alle manieren die ertoe deden – West-Duitsland in het groot. In het Oosten werd de daaruit voortvloeiende wrevel een belangrijk ingrediënt van het enorme succes van AfD.

Dat AfD-succes en de gelijktijdige regionale ineenstorting van de CDU – de partij die de essentie van de West-Duitse identiteit belichaamde en die zich feitelijk opwierp als haar vertegenwoordiger – markeren nu het begin van het einde van deze periode in de Duitse geschiedenis. Iets meer dan een generatie nadat de hereniging een einde maakte aan het Oost-Duitsland van de Koude Oorlog, is nu ook de tijd van West-Duitsland voorbij. Voor de inwoners van het voormalige Oost-Duitsland, aan wie door opnieuw een CDU-icoon, de ‘Kanselier van de Eenheid’ Helmut Kohl, “bloeiende landschappen” werden beloofd, maar die in plaats daarvan blijvend in een nationale tweederangspositie terechtkwamen, kan dit voelen als een welverdiende afrekening met de West-Duitse gevestigde orde en politieke elite die hen heeft bedrogen en gebruikt en op zijn best op hen heeft neergekeken.

De CDU kan niet langer rekenen op haar historische status. De SPD kan niet langer rekenen op haar traditionele achterban. Achter de wankelende brandmuur rond AfD is een electorale macht gegroeid die steeds moeilijker te negeren valt. En links kan ondertussen eveneens terrein winnen zodra kiezers het oude centrum de rug toekeren.

Dat is geen simpele verschuiving naar rechts. Het is een afrekening met een politieke orde die zichzelf jarenlang als het normale Duitsland beschouwde. En precies daarom zijn de verkiezingen van 2026 groter dan Duitsland.

Wat er nu dus werkelijk gebeurde was het einde van West-Duitsland en daarmee ook van Europa. Want nog tot voor kort was het juist Duitsland dat de motor van het nu tanende Europa werd genoemd. Een Europa dat nu zelf midden in een overgang is terechtgekomen. De oude globalistische consensus heeft haar vanzelfsprekendheid verloren. Nationale belangen keren terug. Kiezers eisen meer controle. Traditionele partijen verliezen hun als vanzelfsprekend gewaande machtspositie. Nieuwe politieke bewegingen rukken op. Wat daarna komt, staat nog niet vast. Maar één ding is inmiddels moeilijk te ontkennen: het politieke tijdperk waarin Duitsland en Europa werd bestuurd door een betrekkelijk stabiel centrum van gevestigde partijen, loopt ten einde.

De echte vraag is daarom niet meer of het oude systeem verandert. De vraag is hoeveel van de kenmerken van het oude systeem overeind kunnen blijven, en hoeveel weerstand de gevestigde orde zal bieden wanneer de geschiedenis haar rekening presenteert. Het Oosten heeft gesproken. Nu moeten Berlijn en Brussel luisteren.