Vrijheid als gevolg van verantwoordelijkheid

Onderwijs wordt hier geen middel tot abstracte hervorming, maar een drager van beschaving. Niet losgemaakt van de werkelijkheid, maar ermee in samenhang.

Men zou dit klaslokaal kunnen zien als een samenlevingsmodel: een samenleving waarin kennis wordt doorgegeven zonder utopische hoogmoed. Vorming leidt niet tot ontworteling, en beschaving ontstaat niet door het ontkennen van normen en grenzen.

Door utopie verdwijnt verantwoordelijkheid

Het eerste hoofdstuk leest daarom niet als een toevallige opening, maar als een principiële aanwijzing. Kennis die zich losmaakt van de werkelijkheid verliest haar verankering en wordt abstract. Het verleidt tot idealen die niet gedragen kúnnen worden, omdat zij in strijd zijn met de moreel-biologische werkelijkheid. Waar kennis zich verheft tot utopie, verdwijnt verantwoordelijkheid uit beeld.

Meester Malarius toont een andere mogelijkheid: iedereen deelgenoot maken van het gemeenschappelijk erfgoed, zoals de werken van Shakespeare en Homerus, natuurkunde en biologie. De bedoeling hiervan is de innerlijke verrijking van zijn leerlingen, zonder hen te ontwortelen.

“Bij die woorden klapte de onderwijzer in de handen. Op dat teken stonden alle leerlingen tegelijkertijd op, pakten hun boeken en hun schriften tezamen en rangschikten zich in vier gelederen in de doorloop voor de banken en de schoolmuur. Toen klapte meester Malarius andermaal in de handen, waarop de colonne zich in beweging zette en het schoolvertrek verliet, terwijl zij met een echte militaire nauwkeurigheid in de pas marcheerde. Op een derde sein verbraken de kinderen de gelederen en stoof de colonne uiteen. In weinige seconden was de gehele bende, onder het uitstoten van vrolijke kreten, langs de blauwe wateren van den fjord gespreid, waarin het plaatsje Noroë zijn daken van graszoden spiegelt.”

De structuur vindt haar voortzetting in beweging, de orde evolueert naar vrijheid. Niet als tegenstelling, maar als iets dat eruit voortkomt. Die spanning is ook merkbaar in onze huidige samenleving, waar vrijheid steeds vaker wordt opgevat als een ‘progressief’ en absoluut uitgangspunt, terwijl zij idealiter juist zou moeten voortkomen uit een morele orde en verantwoordelijkheidszin die haar mogelijk en bestendig maakt.

Wat vertel ik mijn medemens?

1. Mens-zijn wordt gevormd door verantwoordelijkheid, terwijl vrijheid geen uitgangspunt, maar het gevolg daarvan is.
2. In onze huidige samenleving wordt vrijheid steeds vaker opgevat als een ‘progressief’ en absoluut uitgangspunt, terwijl zij idealiter juist zou moeten voortkomen uit een morele orde en verantwoordelijkheidszin.