Rusland bluft niet en zal kernwapens inzetten als Kaliningrad wordt aangevallen

Geen onderdeel van een categorie Premium uitgelicht 19 oktober 2026

Rusland bluft niet en zal kernwapens inzetten als Kaliningrad wordt aangevallen

Robert-Jan Bijlmakers

De Russische president Vladimir Poetin heeft gezegd dat “bij een rechtstreekse aanval op Kaliningrad, of een andere Russische regio, de inzet van alle wapens waarover Rusland beschikt onmiddellijk aan de orde komt”. Als Europa besluit Rusland rechtstreeks aan te vallen, zal dat geen conventionele oorlog zijn. Het zal een nucleaire oorlog worden – snel en verwoestend. Europa zal van de kaart worden geveegd. Poetin kwam met deze verklaring tijdens een zitting van de internationale discussiegroep Valdai.

Er zijn weinig plekken in Europa waar een militaire miscalculatie zulke verwoestende gevolgen kan hebben als Kaliningrad. Deze Russische exclave aan de Oostzee ligt ingeklemd tussen NAVO-leden Polen en Litouwen en is daardoor geografisch kwetsbaar. Tegelijkertijd is het gebied militair van uitzonderlijk groot belang voor Rusland. Hoe sterker de NAVO probeert de regio militair af te schermen, hoe groter volgens Moskou het risico dat een conventionele confrontatie verandert in een conflict waarbij ook kernwapens zullen worden ingezet.

Eind september kwamen de drie Russische ambassades in Ierland, België en Groot-Brittannië eveneens met een gezamenlijke verklaring, waarin zij benadrukten dat Moskou bereid is om kernwapens in te zetten. “We hebben herhaaldelijk behoorlijk roekeloze uitspraken gehoord uit Polen en andere Europese landen, waarin ook het onderwerp Kaliningrad aan de orde kwam. Het is daarom volkomen logisch dat onze diplomaten de heethoofden in Europa proberen te herinneren aan onze beleidsdocumenten hierover, zoals de Russische nucleaire doctrine uit 2024”, aldus perschef van het Kremlin, Dmitri Peskov.

De door de NAVO georganiseerde militaire oefeningen rond Kaliningrad zijn sinds de zomer aanzienlijk geïntensiveerd. In de Suwałki-corridor – een ongeveer 65 kilometer lange strook aan de grens tussen Polen en Litouwen, die Belarus van de Russische exclave scheidt – vonden in juni de oefeningen ‘Dapper Zwijn’ (‘Brave Boar’, of ‘Gallant Boar’) plaats, met militairen uit Litouwen, Polen en Frankrijk. In augustus hield de NAVO onverwachte luchtmacht-oefeningen boven de Oostzee, waarbij onder meer F-35-gevechtsvliegtuigen werden ingezet. In Litouwen vinden tot midden oktober de oefeningen ‘Thunder of Perkūnas 2026’ plaats, waarbij meer dan vierduizend militairen “de nationale paraatheid bij crises en hybride dreigingen” testen. Tot begin oktober worden in Letland de oefeningen ‘Namejs 2026’ gehouden, met twaalfduizend militairen uit onder meer Canada, Estland, Litouwen en Italië.

Tegen de achtergrond van deze toenemende militaire dreigingen, bespreken volgens de Russische onderminister van Buitenlandse Zaken, Maria Zacharova, politici in Europese grenslanden – te midden van de totale militarisering van Europa en de samenwerking met Oekraïne – inmiddels openlijk de mogelijkheid om kernwapens te stationeren. Zij dromen van een militaire nederlaag van Rusland, een preventieve oorlog en zelfs van een aanval op Kaliningrad. “Bepaalde politieke elites sturen Europa systematisch in de richting van een potentieel conflict. Deze mensen moeten teruggebracht worden naar de realiteit”, aldus Zacharova.

NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte reageerde door de waarschuwingen en uitspraken van Russische zijde af te doen als “onverantwoordelijke nucleaire retoriek”. Volgens hem is de NAVO een defensief bondgenootschap en vormen haar oefeningen geen bedreiging voor Rusland. Hij voegde daaraan toe dat men in Europa de Russische waarschuwing “niet serieus neemt”. In reactie op de opmerkingen van Rutte antwoordde Poetin: “dat is prima, zolang zij hun eigen dreigingen aan ons adres dan ook maar niet serieus nemen”.

De Russische waarschuwing draait niet uitsluitend om politieke retoriek. Moskou verwijst naar zijn geactualiseerde nucleaire doctrine van november 2024, waarin onder bepaalde omstandigheden het gebruik van kernwapens mogelijk wordt geacht, wanneer conventionele agressie een kritieke bedreiging vormt voor de soevereiniteit of territoriale integriteit van Rusland. Alexei Arbatov van IMEMO RAN, een Russische denktank in Moskou, stelt dat een daadwerkelijke poging om Kaliningrad van de rest van Rusland af te snijden kan worden opgevat als een bedreiging van deze territoriale integriteit. De werkelijke boodschap is gevaarlijker én preciezer: wanneer de NAVO besluit een militaire operatie uit te voeren die daadwerkelijk leidt tot het afsnijden van Kaliningrad, en Moskou dat beschouwt als een existentiële bedreiging van Russisch grondgebied, dan bestaat er binnen de Russische doctrine een kader waarin nucleair gebruik niet wordt uitgesloten.

De in september uitgezonden Britse televisieserie The Wargame vormde mede een aanleiding voor deze nieuwste, steeds grimmiger wordende confrontatie over Kaliningrad. De provocerende serie schetst een hypothetische Russische aanval op het Verenigd Koninkrijk en de manier waarop Londen daarop zou kunnen reageren – waaronder het goedkeuren van militaire operaties tegen het Baltische gebied Kaliningrad. Het Kremlin heeft deze serie in niet mis te verstane bewoordingen veroordeeld en ziet er een duidelijke boodschap in, en mogelijk een verontrustende waarschuwing voor wat kan komen.

De Russische ambassadeur in Nederland, Vladimir Tarabrin, heeft in een recent interview met Rico Brouwer gezegd dat de relatie tussen Rusland en Europa een historisch dieptepunt heeft bereikt. Ambassadeur Tarabrin verklaarde dat Nederland inmiddels als een van de meest vijandig gestemde landen binnen het westerse anti-Russische kamp moet worden beschouwd. Waar buurlanden als België, Spanje, Italië en zelfs Frankrijk een iets gematigder toon aanslaan, bezigt Nederland volgens hem de meest agressieve retoriek van alle EU-lidstaten. Hij noemt het defensiebeleid, de militaire trainingsprogramma’s voor Oekraïne en de publieke uitlatingen van Nederlandse politici als bewijs dat het land zich diep heeft ingebed in de oorlogslogica van de NAVO.

Toen Tarabrins plaatsvervanger werd ontboden bij het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken – naar aanleiding van het incident met een drone op de luchthaven van de Duitse stad Leipzig – vroeg deze naar bewijzen. Het antwoord van Nederlandse kant was veelzeggend: “er zijn geen bewijzen, maar we vertrouwen onze Duitse collega’s”.

Daarmee was voor Tarabrin de zaak rond: geen feiten, wel een politieke daad. Hij noemt dit een “bijzonder slordige provocatie”. De drone explodeerde nooit, er was geen enkel technisch bewijs dat het om Russisch materiaal ging, en toch werden Russische ambassadeurs in meer dan een dozijn landen ontboden om uitleg te geven.

Wat de Russische ambassadeur het meest zorgen baart, is niet de retoriek alleen, maar de concrete militaire opbouw langs de Russische grenzen. Hij stelt dat de NAVO openlijk het jaar 2030 heeft genoemd waarin de alliantie gereed wil zijn voor een gewapend conflict met Rusland. Dat is volgens hem geen speculatie, maar een uitgesproken voornemen.

D66-Kamerlid Hanneke van der Werf zei op onze nationale televisie dat Nederland bereid zou moeten zijn om zelf op Russische lanceersystemen te schieten. De Russische ambassadeur in Nederland noemt dit “extreem gevaarlijk en onverantwoordelijk”. Fractievoorzitter Paternotte probeerde haar uitspraken terug te draaien, maar deed dat zo onhandig, dat hij de schade eerder vergrootte. Zelfs de Poolse premier Tusk, zeker geen Russische sympathisant, liet weten dat dit soort uitlatingen niet gepast is.

Op de vraag wat Rusland precies wil bereiken, somt Tarabrin een reeks vaak herhaalde voorwaarden op. Die zijn: een neutraal Oekraïne buiten de NAVO, erkenning van de territoriale situatie in Donetsk, Loegansk, Zaporizja en Cherson, herstel van de rechten van Russisch-sprekenden en de Russisch-Orthodoxe Kerk en demilitarisering van Oekraïne als buurstaat. Over de Kaliningrad-exclave is hij al even direct: elke aanval op dat grondgebied leidt automatisch tot een nucleaire reactie. Dat is geen dreiging, zegt hij, dat is beleid. Het geduld van Rusland is niet eindeloos en het vertrouwen in de NAVO is “vernietigd”.

Tot slot eindigde ambassadeur Tarabrin niet uitsluitend met somberheid. Hij haalde de Cubacrisis aan, en andere momenten waarop de wereld aan de rand van de afgrond stond, maar terugdeinsde. Het was zelfbehoud dat de wereld toen redde; het instinct van politici om de consequenties te overzien en een stap terug te doen.

Of de huidige generatie Europese leiders dat instinct nog bezit, betwijfelde hij. De hoop die hij uitspreekt is sober: laat zelfbehoud het winnen van de ideologie, zodat diplomatie überhaupt nog een kans krijgt.