Jeroen van den Berg en Karel van Wolferen

Het kersverse verbond tussen Canada’s Mark Carney en Ursula von der Leyen

Op de valreep van het ter perse gaan van dit nummer tekenen zich opmerkelijke ontwikkelingen af rond officiële verbintenissen met de EU, die haaks staan op de koers van de Amerikaanse regering onder president Trump. Op 16 september nodigde de voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen namelijk de Canadese premier Mark Carney uit om het eerste “geassocieerde lid” van de EU te worden, een dag voordat Carney het Europees Parlement zou toespreken. Von der Leyen vertelde het Europees Parlement dat Brussel en Ottawa nauwer moesten samenwerken nu democratieën geconfronteerd worden met een “breuk in het internationale, op regels gebaseerde systeem”. Zij stelde Carney hechtere samenwerking voor op het gebied van technologie, defensie en energie. Canada en de EU hadden al een handelsakkoord en andere bilaterale verdragen, deze zijn versterkt toen Donald Trump in het Witte Huis terugkeerde.

Von der Leyen verklaarde op 16 september dat het tijd is om de overstap te maken van samenwerking op basis van handel naar een bredere “alliantie voor de toekomst” en om de relatie met Canada naar het hoogst mogelijke niveau te tillen. “We gaan werken aan slimme productie. We gaan een technologie-alliantie opzetten. We gaan de industriële bases voor defensie integreren. We gaan van het Noordpoolgebied een gezamenlijk speerpuntproject maken”, zo verklaarde ze. Daarnaast moeten kritieke grondstoffen, batterijen, AI, cyberveiligheid en economische veiligheid terreinen van samenwerking worden. “Het is een partnerschap dat niet tegen iemand anders is gericht, maar juist onze gezamenlijke kracht versterkt”, aldus Ursula.

De Amerikaanse president noemde het idee van een ‘geassocieerd’ EU-lidmaatschap lachwekkend, en bestempelde het als een “vijandige daad”. Hij vertelde verslaggevers dat hij zeer ernstige invoerheffingen zou kunnen invoeren, of de handel met Europa zou kunnen stopzetten als de intentie van deze beslissing slecht zou zijn. Eerder had Trump de invoerheffingen voor Canada en EU-lidstaten verhoogd. Als bewijs dat Canada zijn defensiebanden wil diversifiëren – weg van de Verenigde Staten – maakte de regering-Carney op 16 september bekend dat het land formeel verzocht heeft om te kunnen toetreden tot de door Londen geleide militaire coalitie Joint Expeditionary Force. Dit is een strijdmacht specifiek voor snelle inzet, bestaande uit tien NAVO-lidstaten, waaronder ook Nederland. Mark Carney had eveneens op 16 september bilateraal overleg met de nieuwe Britse premier Andy Burnham. Zij bespraken zowel het verdiepen van de defensiesamenwerking als de uitdagingen van kunstmatige intelligentie. Londen liet weten dat beide premiers nauwe banden met de EU verlangen, juist met name op het gebied van defensie. Het is steeds de Canadese premier die de indruk geeft het gretigst te zijn om zo nauw mogelijk bij het EU/NAVO blok betrokken te raken, meer dan het Verenigd Koninkrijk. Eerder dit jaar trad hij met succes toe tot het Europese financieringsinstrument voor defensie-investeringen SAFE (Security Action for Europe), terwijl Londen aan de zijlijn bleef staan na een conflict over kosten en politieke spanningen. Topoverleg met als oogmerk de betrekkingen tussen Groot-Brittannië en de EU te herstellen is zojuist opnieuw uitgesteld vanwege meningsverschillen tussen beide zijden van het kanaal.

Zonder twijfel maakte Carney een uitzonderlijke indruk toen hij het Europese parlement op 17 september toesprak; zeer welbespraakt en herhaaldelijk wisselend van Frans naar Engels en omgekeerd, met tussendoor nog enkele zinnen in het Duits. De clichés over de democratie, vrijheid en soevereiniteit van de twee partijen, Canada en de EU, leken aan geloofwaardigheid te winnen met een stem die van schijnbare eruditie getuigde. Hij liet er geen twijfel over bestaan dat deze twee partijen een geheel andere wereld nastreven dan waar de Trump-regering mee bezig is. Het is niet de bedoeling dat Canada en de EU samen een “derde blok” gaan vormen, maar wel dat ze zullen ijveren de stabiele en welvarende wereldorde – zoals deze tot nog toe heeft bestaan – van een verdere toekomst te voorzien.

Duitse deelstaatverkiezingen en de politieke toekomst van bondskanselier Friedrich Merz

De toekomst van de Duitse bondskanselier Friedrich Merz zal gaan afhangen van de uitslagen van de oostelijke deelstaatverkiezingen van Mecklenburg-Voor-Pommeren. Hij hoopt dat de populaire centrumlinkse minister-president van deze deelstaat ervoor zal zorgen dat op 20 september de in populariteit alleen maar toenemende AfD op een minder groot verkiezingssucces zal afstevenen dan op 6 september in de deelstaat Saksen-Anhalt. Verkiezingen die in Duitsland – en ook in omliggende landen – voor veel beroering hebben gezorgd. In andere artikelen in dit nummer wordt hierover verslag gedaan. Op 20 september vinden ook verkiezingen plaats in de hoofdstad Berlijn.

De schokgolf van het bovengenoemde AfD-succes op 6 september zou in de analyses van het Duitse commentaar over mogelijke nationale coalitievorming en opiniecijferanalyses kunnen leiden bij de federale verkiezingen in 2029 tot een overwinning van AfD. Volgens de huidige nationale opiniepeilingen van het federale politieke beeld staat AfD momenteel op 27-29%, tegenover 18-20% voor de CDU. Officieel staat AfD te boek als ‘uiterst rechts’ – een omschrijving die weinig te maken heeft met de essentie van haar partijprogramma. Ulrich Siegmund, de charismatische partijleider van AfD in Saksen-Anhalt, was een magneet voor kiezers, onder meer om de deelstaat weer leefbaar te maken door in te grijpen bij migratie, wat een van de belangrijkste thema’s is in heel Duitsland.

Voor de verkiezingen van 20 september in Mecklenburg-Voor-Pommeren hangt de hoop van de andere partijen af van de populariteit van Manuela Schwesig, de 52-jarige sociaaldemocratische (SPD) minister-president van de deelstaat. Zij leidt een coalitie met Die Linke en geniet een persoonlijke waardering van meer dan 60%. Schwesig is veruit de bekendste politica uit die buurt, en is erin geslaagd om zich van de regering-Merz te distantiëren. Uit de laatste peiling van instituut INSA komt AfD naar voren met 37%, gevolgd door de SPD met 35%. De conservatieve christendemocraten (CDU) van Merz kwamen uit op slechts 7%, en lijken daarmee af te stevenen op het slechtste verkiezingsresultaat ooit, waarbij de partij een groot risico loopt de kiesdrempel van 5% voor toelating tot het deelstaatparlement niet eens te halen.

In het ruim een jaar dat hij in functie is, heeft Merz zijn populariteitscijfers zien kelderen tot slechts 14% op nationaal niveau, en zelfs tot cijfers in de enkele procenten in de oostelijke deelstaten. Dit heeft meerdere oorzaken. Beloofde hervormingen hebben geen enkel resultaat opgeleverd, economische onzekerheid is sterk toegenomen en het algemene vertrouwen van de kiezer in de regering Merz is welhaast geheel verdwenen. De Duitse bevolking deelt niet in de oorlogszucht van de bondskanselier met zijn herbewapeningsuitgaven en een gang naar het opnieuw invoeren van de dienstplicht. Voorlopig steunen prominente CDU-leiders hem nog; zij beseffen dat zijn vervanging de volledige hervormingsagenda in gevaar zou brengen. Maar uit de meest recente peiling van het instituut INSA bleek dat 78% van de mensen – waaronder een meerderheid van zijn eigen achterban – Merz niet langer de juiste persoon vindt voor het kanselierschap.

De poging van de WHO om met het controversiële Pandemie Verdrag machtig te blijven

Een geheel ander internationaal dossier komt op 25 september in New York aan de orde. Daar vindt tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties een High-Level Meeting plaats over Pandemic Prevention, Preparedness and Response. De bijeenkomst moet de internationale samenwerking bij toekomstige pandemieën en andere grote gezondheidscrises vormgeven. Centraal staan multilaterale coördinatie, financiering, capaciteit en gelijke toegang tot medische middelen. De vergadering moet uitmonden in een vooraf, via intergouvernementele onderhandelingen overeengekomen, actiegerichte politieke verklaring. De internationale agenda richt zich nadrukkelijk ook op het opbouwen van capaciteit, vroegtijdige signalering, gegevensuitwisseling, financiering en de beschikbaarheid en verdeling van ‘vaccins’, geneesmiddelen en andere medische middelen.

Vanzelfsprekend is de prominente betrokkenheid van de Wereldgezondheidsorganisatie: WHO-directeur-generaal Tedros Adhanom Ghebreyesus behoort tot de sprekers tijdens de opening. President Trump zette direct na zijn aantreden in januari 2025 de terugtrekking uit de WHO in gang en op 22 januari 2026 werd het Amerikaanse vertrek formeel voltooid. De Verenigde Staten beëindigden hun financiering en bestuurlijke deelname en trokken hun personeel terug. Washington stapte tevens uit de onderhandelingen over het WHO Pandemic Agreement en de wijzigingen van de International Health Regulations. Het WHO Pandemic Agreement werd in mei 2025 door de Wereldgezondheidsvergadering aangenomen, terwijl de VS zich uit dat proces had teruggetrokken. Vooralsnog is in de publiekelijk beschikbare informatie geen Amerikaanse delegatie voor de bijeenkomst van 25 september aangekondigd. Het vertrek van de Verenigde Staten heeft de financiële positie van de WHO onder druk gezet, omdat daarmee een van de grootste financiers van de organisatie is weggevallen.