Willem Koert
De grote Duitse en Zwitserse bedrijven Ciba, Geigy, HoffmannLa Roche, Bayer, Agfa, Hoechst, BASF en Boehringer hadden met elkaar gemeen dat ze aanvankelijk geen geneesmiddelen produceerden, maar verf. Deze ondernemingen vestigden zich langs de Rijn en de andere grote waterwegen. De rivieren voorzagen de industrie van de grondstoffen voor de grootschalige productie van kleurstoffen, zoals zoet water, zuren, alkaliën, zouten, pyriet en brandstoffen.
Het Zwitserse Geigy was al actief in de achttiende eeuw, maar de echte take-off van deze bedrijven begon in de tweede helft van de negentiende eeuw. De onderzoeksafdelingen van de bedrijven realiseerden zich dat ze met hun scheikundige processen niet alleen kleurstoffen konden produceren, maar ook andere stoffen – inclusief medische producten. Dit besef resulteerde gelijktijdig in de chemische industrie en de farmaceutische industrie.
Tot de opkomst van de farmaceutische industrie waren de meeste geneesmiddelen van natuurlijke en vooral plantaardige origine. Die situatie veranderde snel. De eerste farmaceutische bedrijven zagen geneesmiddelen in de eerste plaats als een al bestaande markt die ze wilden veroveren – en slaagden daarin met overweldigend succes. Dat succes was overigens vooral zakelijk. De gezondheid van de gebruikers van de nieuwe synthetische geneesmiddelen ging er niet altijd op vooruit.
De Teerfarbenfabrik Meister, Lucius & Co – dat in het buitenland opereerde als Hoechst AC – lanceerde bijvoorbeeld in 1883 het koortswerende antipyrine. Tot die tijd gebruikten artsen vooral het natuurlijke kinine als ze koorts wilden onderdrukken. Hoechst had tevergeefs gezocht naar een manier om kinine te synthetiseren. Die zoektocht had wel geresulteerd in antipyrine, en door een gelukkig toeval bleek dat antipyrine ook in staat was koorts te verlagen. Hoechst zette antipyrine op de markt als een ‘beter’ alternatief voor natuurlijke koortswerende middelen als kinine.
Wat Hoechst deed met kinine, deed Bayer met salicine. Artsen gebruikten al eeuwenlang salicine, een bestanddeel van wilgenbast, tegen pijn en koorts, maar dat veranderde nadat Bayer in 1899 acetylsalicylzuur onder de merknaam Aspirine in de markt zette. Aspirine verdrong in korte tijd de extracten uit wilgenbast.
De makers van aspirine verspreidden in 1934 het verhaal dat de Bayer-chemicus Felix Hoffmann aspirine zou hebben ontwikkeld omdat hij zijn vader, die reumapatiënt was, een effectieve pijnstiller wilde geven. Dat was een verzinsel, constateerde de historicus en farmacoloog Walter Sneader in de British Medical Journal. Volgens de logboeken van het laboratorium van Bayer was aspirine niet het geesteskind van Hoffmann, maar van zijn superieur Arthur Eichengrün.
De naam van Eichengrün was in 1934, toen de nationaal-socialisten in Duitsland aan de macht kwamen, uit de archieven van Bayer verdwenen. Eichengrün was Joods. Bayer zelf bestond toen ook al niet meer als zelfstandig bedrijf. Bayer was, samen met onder meer BASF, Hoechst en Agfa in 1925 opgegaan in IG Farben. De gedachte achter die fusie was dat door samen te werken en niet meer te concurreren, de bedrijven beter in staat waren de wereldmarkt te veroveren.
Eén van de voorvechters van het IG Farbenproject was Bayer-directeur Carl Duisberg. Duisberg reisde in 1896 en 1904 naar de Verenigde Staten, waar hij onder de indruk kwam van de macht van John D. Rockefellers Standard Oil. Rockefeller had in 1882 veertig oliemaatschappijen gebundeld in Standard Oil en kon daardoor negentig procent van de Amerikaanse olieraffinage controleren.
Vanaf 1904 pleitte Duisberg voor eenzelfde constructie om de Duitse producenten van verf, medicijnen en andere chemicaliën te bundelen. Na de eerste wereldoorlog landde die boodschap. Voor die oorlog produceerden Duitse bedrijven bijna negentig procent van alle verf op de wereldmarkt. Na de oorlog was dat gehalveerd, onder meer omdat Duitse bedrijven patenten en buitenlandse vestigingen hadden moeten afstaan aan Amerikaanse en Britse bedrijven. Een andere factor was dat na de eerste wereldoorlog de Amerikaanse farmaceutische industrie de uiterst effectieve Duitse marketingmethoden massaal overnam.
IG Farben produceerde niet alleen grondstoffen voor synthetisch rubber, benzine en explosieven, maar bemoeide zich ook met politiek. Het bedrijf was afhankelijk van het naziregime omdat het regime de afname van de producten van IG Farben kon garanderen. Op zijn beurt was IG Farben waarschijnlijk de grootste nazisponsor binnen de Duitse industrie.
Tijdens de tweede wereldoorlog speelde IG Farben een centrale rol in de Duitse vernietigingskampen. IG Farben bouwde bijvoorbeeld een rubberfabriek bij het concentratiekamp Auschwitz, waar de SS gevangenen dwangarbeid liet verrichten. Tussen 1941 en 1944 hebben ongeveer 35.000 gevangenen in de fabrieken van IG Farben gewerkt. De overweldigende meerderheid van hen overleefde dat niet. IG Farben gebruikte hun arbeidskracht tot ze door uitputting, mishandeling en ziekte niet meer konden – en liet ze daarna afvoeren naar het concentratiekamp in Auschwitz, waar ze omkwamen. Ook daarin speelde IG Farben een rol. Het conglomeraat leverde, via de door IG Farben aangestuurde Deutsche Gesellschaft für Schädlingsbekämpfung (Degesch), het gifgas Zyklon B.
De nieuwe machthebbers ontbonden IG Farben na de overwinning op het naziregime. Slechts twee dozijn kopstukken van het conglomeraat moesten in 1947-1948 in Neurenberg verschijnen voor een Amerikaanse militaire rechtbank. Die sprak tien van hen vrij, en veroordeelde de overige bestuurders tot milde gevangenisstraffen. Otto Ambros, de directeur van de rubberfabriek bij Auschwitz, kreeg de zwaarste straf. De rechtbank veroordeelde hem tot acht jaar gevangenis. Alle veroordeelden kregen echter gratie. In 1951 waren alle bestuurders, inclusief Auschwitzdirecteur Otto Ambros, weer op vrije voeten.
Otto Ambros ging na zijn vrijlating werken als wetenschappelijk adviseur bij de in 1946 opgerichte farmaceut Grünenthal. Eén van zijn projecten had betrekking op de stof thalidomide. Volgens Martin Johnson, de voormalige directeur van de Britse Thalidomide Trust, blijkt uit de archieven van Grünenthal dat Ambros al tijdens de tweede wereldoorlog thalidomide bestudeerde als een mogelijk tegengif tegen zenuwgassen. In de jaren vijftig zette Grünenthal thalidomide echter met een uitgebreide reclamecampagne in de markt als een slaapmiddel, pijnstiller en middel tegen misselijkheid bij zwangerschap. In Nederland kwam thalidomide op de markt als Softenon.
Al snel kwamen ernstige bijwerkingen aan het licht. Kinderen van moeders die thalidomide hadden gebruikt kwamen op de wereld met missende ledematen en hartafwijkingen. Aanklagers moesten processen tegen Grünenthal in de late jaren zestig stopzetten, onder meer omdat het bedrijf de bewijzen van de schadelijkheid in diskrediet bracht.
In de Verenigde Staten maakte thalidomide geen slachtoffers. Dat was te danken aan de farmacoloog Frances Oldham Kelsey. Kelsey, die in 1960 als medicijnbeoordelaar was gaan werken bij de Food and Drug Administration (FDA), vertrouwde Grünenthals onderzoeksgegevens over het gebruik van thalidomide tijdens de zwangerschap niet. Ondanks de druk die Grünenthal op de FDA en haarzelf uitoefende, hield ze de goedkeuring van thalidomide tegen.
Het thalidomideschandaal was onder de schandalen rond de farmaceutische industrie het meest invloedrijke. Door de beelden van de door thalidomide getroffen kinderen moesten artsen, wetenschappers en beleidsmakers de ware aard van de farmaceutische industrie onder ogen zien. De manier waarop Kelsey Amerika had weten te behoeden voor thalidomide inspireerde de ontwikkeling van een systeem waarbij onafhankelijke onderzoekers studies van de farmaceutische industrie kritisch beoordeelden. Op basis daarvan besloten overheden of een medicijn op de markt kon komen. De bekende fase-1, fase-2, fase-3 en fase-4 trials zijn een cruciaal onderdeel van dat systeem.
Na het thalidomideschandaal heeft dat systeem enkele decennia redelijk gefunctioneerd, totdat de farmaceutische industrie erin slaagde het te manipuleren. Inmiddels heeft de farmaceutische industrie zijn pionnen weten te plaatsen te midden van de autoriteiten die de onderzoeken moeten beoordelen, en ook in de medische faculteiten en medische beroepsorganisaties.
Het gevolg daarvan zien we in de analyse van een onafhankelijke medische wetenschapper als Peter Gøtzsche, die in zijn boek Deadly Medicines and Organised Crime uitrekent dat medicijnen een van de grootste doodsoorzaken zijn geworden. Het aantal sterfgevallen dat wordt veroorzaakt door de farmaceutische industrie is van eenzelfde orde van grootte als kanker of hart- en vaatziekten.
Deadly Medicines and Organised Crime verscheen in 2013. Zeven jaar later begon de coronacrisis en lieten wereldwijd tussen de vijf en zes miljard mensen zich inspuiten met een preparaat dat geen serieus onderzoek had ondergaan.
(Dit artikel is gebaseerd op de eerste hoofdstukken van het recent verschenen boek De farmaceutische industrie: verlosser, weldoener of bedrijfscrimineel van Dick Bijl. Ik beperk me tot dit deel van Bijls boek omdat het bij uitstek inzicht geeft in de blauwdruk van de industrie. Het artikel kwam tot stand met de hulp van Dick Bijl.)
– einde artikel –
Je las een Premium artikel uit Gezond Verstand
Volg ons op social media
Kijk en beluister Gezond Verstand via
Gerelateerde berichten
