GONGO: hoe de overheid haar eigen tegenmacht financiert

In de Verenigde Staten legde de rel rond USAID (United States Agency for International Development) dit bloot. Bij doorlichting bleek de organisatie miljoenen te hebben doorgesluisd naar media en ngo’s. Naar politiek nieuwsagentschap Politico alleen al meer dan $ 8 miljoen. Trump vaardigde daarop een memo uit tegen ngo’s “die actief de veiligheid en de welvaart van het Amerikaanse volk ondermijnen”. In het Verenigd Koninkrijk signaleerde het Institute of Economic Affairs hetzelfde patroon al eerder, met het rapport Sock Puppets, over gesubsidieerde liefdadigheidsorganisaties die met dat geld lobbyen voor nóg meer subsidie. Reden voor een anti-lobbyclausule in 2016, die later na verzet weer sneuvelde.

Nederland kent zijn eigen variant. MOB (Mobilisation for the Environment), de organisatie van Johan Vollenbroek, haalde in 2019 het Programma Aanpak Stikstof (PAS) onderuit bij de Raad van State. Onderzoek van Stichting Agrifacts en Wynia’s Week toont aan dat Vollenbroek, die naast MOB een commercieel adviesbureau drijft, tegelijk voor zijn advieswerk is betaald door overheden, onder meer € 155.454 door de GGD Fryslân. Nog invloedrijker was de Urgenda-zaak. In 2015, 2018 en definitief in 2019 bij de Hoge Raad, won die stichting een verplichte CO₂-reductie op basis van het EVRM (internationaal verdrag voor de bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden in Europa), met een internationaal sneeuwbaleffect daarna.

Op EU-niveau gaat het mechanisme nog een stap verder. Niet een ngo die tegen de overheid procedeert, maar een EU-overheid die een ngo betaalt om voor haar eigen overheidsbeleid te pleiten. Verantwoordelijke voor de Green Deal was Frans Timmermans, uitvoerend vicevoorzitter van de Europese Commissie van 2019 tot 2023, met Diederik Samsom als kabinetschef. Sinds 2025 wordt de Europese Commissie verweten milieuorganisaties te hebben gesubsidieerd in ruil voor lobbywerk. Ach ach ach. Die Welt berekende tot € 700.000 aan zulke betalingen. SGP-Europarlementariër Bert-Jan Ruissen, die inzage claimt in de contracten, stelt zelfs dat de Europese Commissie tussen 2019 en 2023 € 17 miljard besteedde aan 37.000 ngo’s en lobbygroepen, met lobby-opdrachten erin verwerkt. Dat cijfer ligt ver boven de geauditeerde € 7,4 miljard van de Europese Rekenkamer voor 2021-2023, en is vooralsnog een politieke bewering, geen extern feit. Een Europarlementaire werkgroep onderzoekt het nu. Veelzeggend: de Europese Commissie voerde pas tijdens dat Rekenkameronderzoek een regel in die lobbyverplichtingen in subsidiecontracten verbiedt.

Hier wordt het interessant, want dit stopt niet in Brussel. Milieudefensie, een organisatie met destijds zo’n 73.000 leden, die jaarlijks een paar miljoen aan contributie ophaalt, ontving in 2021 alleen al € 10,8 miljoen aan Rijkssubsidie, mede via de begroting Ontwikkelingssamenwerking van Buitenlandse Zaken. Dit komt neer op een totaal van € 20,6 miljoen aan baten, zo blijkt uit onderzoek van Wynia’s Week. Boerenorganisatie Farmers Defence Force meldde begin 2025 dat dit bedrag in 2023 zou zijn opgelopen tot € 34 miljoen; dat cijfer komt van een minder neutrale bron en verdient een slag om de arm, maar de trend van groeiende overheidsfinanciering tegenover een bescheiden eigen achterban staat ook met de Wynia’s Week-cijfers al vast. Belangrijker is, dat de Tweede Kamer de link met het Brusselse schandaal zelf al heeft gelegd. Minister Veldkamp van Buitenlandse Zaken moest in maart 2025 Kamervragen beantwoorden van Omtzigt, Van Waveren (NSC) en Van Campen (VVD), naar aanleiding van berichtgeving getiteld: “EU betaalt voor ‘groene promotie’; subsidie aan milieuclubs in ruil voor lobby.” Ook gemeentelijk loopt eenzelfde geldstroom: het EU LIFE-programma, hetzelfde fonds waar het Brusselse schandaal om draait, keert rechtstreeks subsidies uit aan Nederlandse gemeenten en provincies, zoals Rotterdam, Dordrecht, Apeldoorn en de provincie Overijssel, met als voorwaarde dat de projecten bijdragen aan de Green Deal.