Yuri van Geest
Dat brengt ons bij de ‘bubbelvraag’. Sommige waarderingen zijn speculatief, maar historisch gezien is dit vaak zo bij grote technologische doorbraken. In de ‘dotcombubbel-tijd’, zo’n 25 jaar geleden, om een voorbeeld dat nog vers in het geheugen ligt te gebruiken, verdwenen veel bedrijven, maar degenen die het overleefden werden soms gigantische machten die zorgden voor blijvende economische veranderingen. Het ziet ernaar uit dat we met AI iets vergelijkbaars gaan meemaken. Daarnaast zijn er nu meer serieuze businessmodellen dan in de dotcombubbel-tijd.
Echter, wie alleen naar beurskoersen en datacenters kijkt, mist het grotere verhaal. De werkelijke inzet ligt niet in de waarderingen, maar in de maatschappelijke, sociale en ecologische gevolgen. Die zijn minstens zo structureel en veel minder goed doordacht. Schattingen over banenverlies lopen sterk uiteen, maar zelfs conservatieve scenario’s gaan uit van honderden miljoenen banen die wereldwijd fundamenteel zullen veranderen. De kernvraag is niet alleen hoeveel werk er verdwijnt, maar vooral: hoe snel. Eerdere transities kregen decennialang de tijd; deze voltrekt zich mogelijk in slechts enkele jaren. Onderwijsstelsels, arbeidsmarkten en sociale zekerheid zijn daar niet op berekend. En, anders dan vroeger, raakt de klap niet de rand, maar het midden van de samenleving: de gediplomeerde middenklasse, die het politieke fundament van westerse democratieën vormt.
Voor bedrijven ontstaat er een harde tweedeling. AI-adopters realiseren productiviteitssprongen van tientallen procenten; achterblijvers prijzen zichzelf uit de markt. De kloof tussen koplopers en peloton wordt de komende jaren de belangrijkste concurrentiefactor, belangrijker dan loonkosten of locatie. Hetzelfde geldt voor de verhouding tussen groot en klein – zonder gerichte ondersteuning dreigt het mkb structureel achterop te raken.
Bij elke industriële revolutie verschoof de locatie van arbeid: van het land naar de fabriek, van de fabriek naar het kantoor. Met AI worden wij met iets anders geconfronteerd; voor het eerst automatiseren we geen spierkracht, maar denkkracht. Juridisch werk, boekhouding, klantenservice, softwareontwikkeling, marketing, analyse – precies de banen waarvoor we massaal zijn gaan studeren, staan het eerst onder druk. De eerste tekenen daarvan zijn al zichtbaar, met juniorvacatures die verdwijnen, omdat AI het werk doet waarmee starters vroeger het vak leerden. Daarmee dreigt de onderste sport van de carrièreladder te gaan ontbreken: hoe word je ooit senior als er geen juniorwerk meer is?
Hier ontstaat een economische paradox. Als AI arbeid vervangt, wie verdient dan nog het inkomen om te kopen wat AI produceert? Een economie kan niet draaien op productie zonder koopkracht. Daarom schuift het basisinkomen op: van ideologische marge naar een beleidsoptie die serieuze aandacht vergt, iets dat inmiddels ook is omarmd door techleiders zelf.
Er liggen meer opties op tafel: negatieve inkomstenbelasting, publieke AI-fondsen naar Noors model, waarbij burgers meedelen in de winsten, datadividenden, robotbelasting, arbeidstijdverkorting en universele basisvoorzieningen. De rode draad hier is dat wanneer waarde verschuift van arbeid naar kapitaal en rekenkracht, dan moet de belastinggrondslag mee-verschuiven. Zo niet, dan financiert een krimpende groep werkenden een groeiende groep die buiten de boot valt: een recept voor sociale ontwrichting. Dit betekent niets minder dan een heronderhandeling van het sociaal contract.
Hier tekent zich het diepere patroon af. Decennialang was arbeid in de vorm van menselijke denkkracht een schaarse productiefactor. AI keert dat om, want intelligentie komt overvloedig beschikbaar en ook nog eens spotgoedkoop, terwijl de fysieke wereld de nieuwe bottleneck wordt. De nieuwe schaarsten zijn energie, water, land, chips, netcapaciteit, kritieke grondstoffen. Macht verschuift naar wie deze fysieke schaarsten beheerst. Dat verklaart waarom techbedrijven kerncentrales contracteren, chipketens verticaal integreren en overheden rekenkracht tot strategische infrastructuur verklaren. De komende decennia draaien niet om wie de slimste algoritmes heeft, maar om wie de atomen, de stroom en het water controleert waarop die algoritmes draaien.
AI voelt digitaal aan, maar het is radicaal fysiek. De fysieke honger van AI is energie. Datacenters verbruiken wereldwijd al steeds meer stroom en het Internationaal Energieagentschap (IEA) verwacht richting 2030 ruwweg een verdubbeling van het huidige stroomverbruik. Big Tech is daarmee zelf energiespeler geworden. Microsoft laat een kernreactor bij Three Mile Island heropenen, Google en Amazon investeren in kleine modulaire kerncentrales en in de VS blijven kolen- en gascentrales langer open om de AI-vraag te dekken, met de bijbehorende uitstoot.
Wie meerjarige stroomcontracten en netcapaciteit vastlegt, kaapt die feitelijk voor eigen groei van huishoudens, ziekenhuizen en het mkb. In Nederland is dat geen abstractie meer, maar harde werkelijkheid: het stroomnet zit vol, duizenden bedrijven wachten op een aansluiting en elke hyperscaler (groot datacenter) die capaciteit claimt, verdringt de woningbouw. Energie wordt zo het nieuwe slagveld van de AI-race.
En dan hebben we nog water. Minder zichtbaar, maar deze stille grondstof is minstens zo explosief. Grote datacenters verdampen voor koeling miljoenen liters per dag en de techgiganten rapporteerden jaren achtereen dubbelcijferige groei in hun waterverbruik. Wrang genoeg staan veel datacenters juist in droge regio’s, met goedkope grond en zon, zoals Arizona, Spanje en Chili, waar ze frontaal botsen met boeren en bewoners. In een opwarmende wereld wordt koelwater zowel een lokale als een geopolitieke machtsvraag. Gemeenschappen die hun grondwater zien wegvloeien naar serverhallen, zullen zich opstandig roeren.
Ook ruimte is schaars. Hyperscale-campussen beslaan al snel tientallen tot honderden hectares, plus de hoogspanningsinfrastructuur eromheen. Nederland kende het geval Zeewolde, waarna de overheid de regie over hyperscalers naar zich toe trok. In een land waar wonen, natuur, landbouw en industrie al vechten om elke vierkante meter, is elke hectare gebruikt voor een datacenter een politieke keuze.
Tel daarbij op de mijnbouwvoetafdruk van chips (koper, kobalt, zeldzame aardmetalen) en de e-waste (elektronisch afval) van grafische processoren (GPU’s) die na drie tot vijf jaar worden afgeschreven.
Voor landen is de rekening scherp. De VS en China domineren de modellen en de chips; Europa dreigt wat betreft AI de digitale kolonie te worden die het bij cloud en platforms al grotendeels werd. Het Draghi-rapport legde de vinger op de zere plek: Europa mist schaal, kapitaal en snelheid. Toch heeft het continent enige troeven, zoals ASML (Advanced Semiconductors Materials Lithography), dat de lithografiemachines bouwt waarmee computerchips worden gemaakt – waarbij het de toonaangevende technologie van extreem ultraviolet licht (EUV) gebruikt – als onmisbare schakel in elke chipketen. Voor Nederland ligt er een dubbele opdracht: de ‘kroonjuwelen’ (ASML, Brainport, AMS-IX, kennisinstellingen) uitbouwen en tegelijkertijd de netcongestie en het ruimtegebrek oplossen, anders vertrekt de waardecreatie naar elders.
En dan is er de geopolitiek. De VS zet zwaar in op gesloten modellen met hoge marges. China kiest steeds vaker voor open source met veertigmaal goedkopere toegang, waarmee het de marges van Amerikaanse partijen onder druk kan zetten. Of dat bewust is om een crash te veroorzaken, is lastig hard te maken, maar het maakt wel duidelijk dat AI niet alleen een technologische race is, maar ook een machtsstrijd over economische modellen. De recente heisa inzake het door de Amerikaanse overheid uit hoofde van veiligheid blokkeren van de meest geavanceerde AI-modellen, zoals Claude Fable 5, speelt ook de Chinese alternatieven in de kaart die niet in de cloud draaien, maar lokaal, op computers binnen bedrijven.
Tot slot dienen we ook de maatschappelijke dimensie te doorzien. Een handjevol bedrijven controleert de modellen, de rekenkracht en de data. Het is een concentratie van zowel economische als epistemische (kennis) macht, die eerder aan ‘techno-feodalisme’ dan aan een vrije markt doet denken. Tegelijk overspoelt synthetische content van deepfakes, gemanipuleerde beelden, geautomatiseerde desinformatie de publieke discussies. Het vertrouwen in wat als echt kan worden beschouwd – één van de fundamenten onder democratie en rechtsstaat – kan ernstig worden ondermijnd.
En op microniveau verandert AI het dagelijks leven met AI-companions tegen eenzaamheid, cognitieve uitbesteding in het onderwijs en vaardigheden die verschralen door gemak. De samenleving krijgt de beschikking over een ongekend krachtig nieuw gereedschap, maar ondergaat tegelijk een stresstest, op het gebied van instituties, waarheid en menselijke verbinding.
– einde artikel –
Je las een Premium artikel uit Gezond Verstand
Volg ons op social media
Kijk en beluister Gezond Verstand via
Gerelateerde berichten
