De militaire teek als wapen tegen de biefstuk

In verband met het onderzoek naar de oorsprong van deze tekenbeten heeft de getuigenis van een entomoloog, die in de jaren vijftig werkzaam was in Fort Detrick, veel in beweging gebracht. Fort Detrick, in Maryland, is de thuisbasis van het Amerikaanse biologische-wapenprogramma. James H. Oliver – later hoogleraar entomologie aan Georgia State University – vertelde in 2016 aan het vaktijdschrift American Entomologist: “Ze plaatsten mij bij de entomologie-afdeling, waar ik begon te werken met teken en muggen. Ik leerde hoe je er veel van produceert en hoe ze uit vliegtuigen te droppen. Alles was zeer geheim. Ik ben nog steeds terughoudend om erover te praten, omdat ik denk dat ze me in de gevangenis zouden kunnen gooien omdat ik geheimen prijsgeef. Het was een gekke tijd.” Hij beschreef verspreidingstests: waar deze beestjes naartoe gaan wanneer je ze loslaat, en welke factoren hun migratie beïnvloeden.

Het Amerikaanse leger runde in dezelfde periode tevens gedeclassificeerde insectenoorlogsprogramma’s vanuit Fort Detrick. Operation Big Itch en Operation Big Buzz testten vlooien en muggen als verspreidingsmiddel voor ziekteverwekkers. Willy Burgdorfer, de wetenschapper die in 1982 de spirocheet identificeerde die de ziekte van Lyme veroorzaakt, en naar wie de bacterie is vernoemd, werkte zelf decennialang als biowapen-specialist voor het Amerikaanse ministerie van Defensie en reisde geregeld naar Fort Detrick, waar hij samenwerkte met voormalige nazi bio-oorlogswetenschappers, die via Operation Paperclip naar de VS waren gehaald.

Het boek Bitten: The Secret History of Lyme Disease and Biological Weapons (2019) is de directe aanleiding voor het huidige onderzoek. Wetenschapsjournalist Kris Newby baseerde het op archieven en interviews met Burgdorfer zelf, voor diens dood. New Jersey-Congreslid Chris Smith, covoorzitter van de Congressional Lyme and Tick-Borne Disease Caucus, las het boek en diende in 2019 een amendement in, dat het Pentagon verplichtte te onderzoeken of het tussen 1950 en 1975 heeft ‘geëxperimenteerd met teken en andere insecten voor gebruik als biologisch wapen,’ en of besmette exemplaren ooit – per ongeluk of met opzet – buiten een laboratorium zijn vrijgekomen. Dat amendement haalde het Huis van Afgevaardigden, maar strandde tot twee keer toe in de Senaat; in 2019 en opnieuw in 2021.

Nu is Smiths amendement door het Huis echter opgenomen in de National Defense Authorization Act voor fiscaal jaar 2026, en ligt bij de Senaat, met ondertekening door de president in het vooruitzicht. Het amendement draagt specifiek de Government Accountability Office – de Amerikaanse Rekenkamer – op om overheidsdocumenten vanaf januari 1950 te doorzoeken.

Daar komt een tweede gegeven bij. Volgens meerdere berichten zou de huidige commissaris van de Amerikaanse voedsel- en geneesmiddelenautoriteit FDA, dr. Marty Makary, in een podcastgesprek in november vorig jaar publiekelijk hebben gezegd zelf te geloven dat de ziekte van Lyme is ontstaan in het beruchte ‘Lab 257’ op Plum Island. Als dat klopt, zou het de eerste keer zijn dat een zittende hoge Amerikaanse gezondheidsfunctionaris deze positie openlijk inneemt.

Het is verder relevant dat dit dossier al langer sluimert binnen de overheid zelf, niet uitsluitend bij buitenstaanders. Al in 2020 concludeerde de Tickborne Disease Working Group, een federale adviescommissie die bij wet is ingesteld via de 21st Century Cures Act, dat Lyme met naar schatting 300.000 nieuwe gevallen per jaar de meest voorkomende door teken overgedragen ziekte in de Verenigde Staten is.

Een GAO-onderzoek van deze omvang, met documenten die teruggaan tot 1950 en waarvan een deel mogelijk nog altijd geclassificeerd is, verloopt doorgaans niet in maanden, maar in jaren. Smith wees daar zelf op, toen hij benadrukte dat dit zijn derde poging was in zes jaar tijd om zo’n onderzoek erdoor te krijgen. Wie op korte termijn een sluitend antwoord verwacht, zal dus geduld moeten hebben, maar de vraag ligt voor het eerst met een bindend Congres-mandaat, wel formeel op tafel.

Zorgvuldigheid is hier op zijn plaats, want twee verschillende vragen worden in de discussie vaak door elkaar gehaald. De eerste vraag is of de Borrelia-bacterie zelf – de veroorzaker van Lyme – ooit door mensen is ‘uitgevonden’ of genetisch gecreëerd. Daarvoor bestaat geen bewijs. Onderzoek naar spirocheten in miljoenen jaren oud barnsteen toont aan dat teken-overgedragen spirocheten al lang vóór de mens bestonden, en archeologisch DNA-onderzoek heeft Borrelia-sporen aangetroffen in mensen van duizenden jaren geleden.

De tweede vraag is wezenlijk anders, en dáár ligt het bewijs nu wel. Het Amerikaanse leger heeft bestaande, in de natuur voorkomende teken bestudeerd, gekweekt en getest als verspreidingsmiddel voor ziekteverwekkers, en daarbij is – per ongeluk of met opzet – materiaal buiten het laboratorium terechtgekomen. Het antwoord op het eerste deel van die vraag is bevestigd door de betrokken wetenschapper zelf, niet door een anonieme bron, of een schrijver met een agenda. Het tweede deel, of er daadwerkelijk iets is vrijgekomen en of dat de latere Lyme-epidemie in Connecticut heeft beïnvloed, is precies waar het GAO-onderzoek nu een antwoord op moet geven.

Dit verhaal verdient aandacht, omdat het laat zien hoe een thema dat jarenlang als gekkigheid werd weggezet, uiteindelijk een officieel, bipartisan gesteund Congres-onderzoek heeft opgeleverd, gedragen door verifieerbaar bewijs, in plaats van geruchten.

Voor de honderdduizenden Amerikanen en een groeiend aantal Europeanen die inmiddels met Lyme of met de verwante AGS-allergie leven, is de vraag naar de herkomst niet louter academisch. Wanneer blijkt dat overheidsexperimenten uit de jaren vijftig en zestig een rol hebben gespeeld in hoe wijdverspreid deze ziekten nu zijn, is dat relevant voor het vertrouwen in diezelfde overheid die vandaag verantwoordelijk is voor de bestrijding ervan. Tot het GAO-rapport verschijnt, blijft het bij wat nu hard staat: een erkend, gedeclassificeerd programma dat teken als potentieel wapen bestudeerde, een wetenschapper die dat zelf bevestigt, en een overheid die zich eindelijk moet verantwoorden over wat daarvan waar is.

Interessanter, en verontrustender, is wat er gebeurt zodra dit medische probleem het domein van de klimaatpolitiek en duurzame doelstellingen binnenstapt. In 2012 publiceerden bio-ethicus Matthew Liao van de New York University en zijn co-auteurs Anders Sandberg en Rebecca Roache van Oxford het peer-reviewed artikel Human Engineering and Climate Change. Zij redeneren dat omdat gedragsverandering en marktoplossingen tekortschieten in de strijd tegen klimaatverandering, biomedische aanpassing van de mens zelf serieuze overweging verdient. Een van hun voorbeelden is om mensen kunstmatig een milde vleesintolerantie te laten ontwikkelen. Zij gaven de natuurlijke AGS-reactie van de hertenteek als illustratie dat zoiets biologisch al bestaat.

In 2025 gingen twee bio-ethici van de medische faculteit van Western Michigan University, Parker Crutchfield en Blake Hereth, aanmerkelijk verder. In hun peer-reviewed artikel Beneficial Bloodsucking, gepubliceerd in het vaktijdschrift Bioethics, noemen zij de tekenbeet zelf een ‘morele bio-enhancer’ en stellen zij letterlijk dat het bevorderen van AGS ‘moreel verplicht’ is, met de expliciete toevoeging dat pogingen om de aandoening te genezen zelfs tegengewerkt zouden moeten worden. Een van beide auteurs publiceerde eerder al een ander paper met als titel Compulsory Moral Bioenhancement Should Be Covert; gedwongen biologische aanpassing zou geheim moeten blijven voor de bevolking die eraan wordt onderworpen. De auteurs erkennen zelf dat het technologisch nog niet mogelijk is om AGS doelbewust via teken te verspreiden, en hun universiteit bevestigde tegenover factcheckers dat het om een filosofisch gedachte-experiment gaat, geen beleidsvoorstel. Dat maakt het niet minder onthullend of verontrustend. Dit is geen vage, ongefundeerde beschuldiging aan het adres van het World Economic Forum of de WHO, waarvoor überhaupt geen bewijs bestaat – dit is een letterlijk citaat, in een erkend vaktijdschrift, van universitair gefinancierde onderzoekers.

Hier ligt de kern van het probleem. Iedere vorm van niet-consensuele blootstelling aan een ziekteverwekkend of allergie-opwekkend agens botst met het meest fundamentele beginsel van de medische ethiek: vrijwillige, geïnformeerde toestemming. Juridisch zou het opzettelijk blootstellen van mensen aan iets dat een ziekte of allergie veroorzaakt, zonder hun instemming, in vrijwel elk rechtssysteem neerkomen op toebrengen van lichamelijk letsel. Maar dat een dergelijke redenering – mensen ziek maken omdat overtuigen niet werkt – twee keer in tien jaar tijd door gerenommeerde universiteiten serieus is gepubliceerd, verdient de kritische vraag welke grens er nog ligt tussen filosofisch gedachtegoed en een reëel te vrezen precedent.

Wat in deze discussie stelselmatig ondergesneeuwd raakt, is de meest basale biologische realiteit. De mens is een omnivoor en rood vlees is een geconcentreerde bron van eiwitten, vitamine B12, ijzer en omega-3-vetzuren. Een gebalanceerd vegetarisch dieet kan volwaardig zijn, maar bij volledige vermijding van dierlijke producten ligt het risico op tekorten, met name aan B12, ijzer, calcium en omega-3, aantoonbaar hoger, vooral bij kinderen, tieners en zwangere vrouwen. Een mechanisme, natuurlijk of kunstmatig, dat hele gemeenschappen tot vleesvermijding dwingt, zonder toegang tot begeleiding of supplementen, brengt een reëel gezondheidsrisico met zich mee, los van hoe men zelf over vleesconsumptie denkt.

Drie lagen liggen hier over elkaar heen: een reëel en exponentieel groeiend gezondheidsprobleem, waarvoor – ondanks tientallen miljoenen dollars aan budget – geen sluitende bestrijding bestaat; een academisch discours dat laat zien hoe ver ‘oplossingsdenken’ kan gaan zodra overtuigen als tekortschietend wordt gezien, en een publiek debat waarin geverifieerde feiten en ongefundeerde beschuldigingen voortdurend door elkaar heen lopen. Voor wie nu al met AGS leeft, blijft het advies van CDC en de Mayo Clinic onveranderd; er bestaat geen middel dat het allergeen onschadelijk maakt en het zelf experimenteren met de herintroductie van vlees zonder begeleiding van een allergoloog is risicovol.

Wat overblijft, is een principiële vraag, die geen speculatie behoeft om verontrustend te zijn: mag lichamelijke integriteit ooit ondergeschikt worden gemaakt aan andermans beleidsdoel? Het antwoord van vrijwel elk ethisch en juridisch kader is ‘nee’. Dat die vraag desondanks serieus wordt gesteld, aan gerenommeerde universiteiten, is op zichzelf al reden genoeg voor grote argwaan en waakzaamheid.

Wat vertel ik mijn medemens?

1. Een simpele tekenbeet die het slachtoffer voorgoed op levensgevaarlijke wijze allergisch maakt voor rood vlees.
2. In 2025 achtten twee bio-ethici van de medische faculteit van Western Michigan University het moreel verplicht om heimelijk mensen kunstmatig een vleesintolerantie te laten ontwikkelen.