Eric Lopes Cardozo
De eerste laag is de onbevoegde sturing. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) heeft een wettelijk mandaat voor terrorisme en externe veiligheidsdreiging, maar niet voor volksgezondheid, communicatiestrategie of het categoriseren van burgers die beleidskritiek uiten. Via WOO-verzoeken verkregen correspondentie laat echter precies dat zien. De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) stelde vast dat de NCTV persoonsgegevens verwerkte zonder wettelijke grondslag en adviseerde herhaaldelijk tot aanpassing (AP, Advies Wet coördinatie en analyse terrorismebestrijding en nationale veiligheid, 5 november 2021). Dat bleef echter bij een waarschuwing. Betrokken functionarissen zijn nog steeds in functie. Op 12 februari 2026 publiceerde de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) Toezichtrapport 83, opgesteld op verzoek van de enquêtecommissie zelf. De CTIVD stelde vast dat de diensten inderdaad burgers hadden gemonitord die beleidskritiek uitten, maar dat het in alle gevallen ging om meer dan kritiek alleen; de betrokkenen verspreidden ook onjuiste informatie, zaaiden angst of deden uitspraken gericht op geweld. De diensten handelden rechtmatig, oordeelde de toezichthouder. Het rapport geeft echter geen inzicht in wie bepaalde wat “onjuiste informatie” was en wat de norm was voor “angst zaaien”. Diezelfde overheid baseerde zich op foutieve modellen, voerde een avondklok in waarvan zij de effectiviteit intern betwijfelde en communiceerde met een urgentie die door haar eigen adviseurs later als disproportioneel werd gekwalificeerd. De grens tussen geoorloofde kritiek en monitorwaardige bedreiging werd getrokken door de diensten zelf, getoetst door een toezichthouder die het resultaat rechtmatig achtte, en vervolgens niet verder onderzocht.
De veiligheidsregio’s laten het beeld zien op lokaal niveau. Publiekrechtelijke samenwerkingsverbanden van gemeenten, wettelijk bedoeld voor acute rampenbestrijding, vaardigden maandenlang grondrechtenbeperkende noodverordeningen uit zonder dat gemeenteraden daarin werden gekend. Het bestuursniveau dat het dichtst bij de burger staat, werd structureel omzeild gedurende de langste periode van grondrechtsinperking in vredestijd. Wie buiten zijn mandaat handelt, kan binnen zijn mandaat niet worden afgerekend. En buiten zijn mandaat bestaat geen toezicht.
De tweede laag is die van contractuele vrijwaring. De vaccincontracten die de Europese Commissie namens de lidstaten sloot, werden afgeschermd via geheimhoudingsclausules die parlementaire inzage blokkeerden. De Nederlandse Tweede Kamer stemde derhalve in met vaccinatieprogramma’s op basis van documenten waarvan zij de inhoud niet kende. Europarlementariër Cristian Terheş publiceerde in november 2023 fragmenten van de contracten. Deze bleken zogenaamde ‘hold-harmless’-clausules te bevatten waarmee de fabrikanten door de lidstaten worden gevrijwaard van financiële gevolgen in het geval zij aansprakelijk blijken te zijn. Effectief draait de belastingbetaler daarmee op voor de schade en ontspringen de fabrikanten de dans. De overheid gebruikte het instrumentarium van het bedrijfsleven (geheime contracten, vrijwaringsclausules) op het moment dat maximale transparantie vereist was. De keuze voor dat instrument was geen noodmaatregel, maar een manier om democratische controle buitenspel te zetten.
De derde laag is de verdunning van verantwoordelijkheid. De besluiten die grondrechten beperkten werden genomen in ministerraden, commissies en overlegorganen waarbij verantwoordelijkheden zo dun werden gespreid dat het nagenoeg onmogelijk wordt om vast te stellen wie nu precies waarvoor verantwoordelijk was en wanneer. Het is de keten van betrokkenen die de zaak compliceert. Bijvoorbeeld bij oversterfte door uitgestelde zorg is er een minister die de maatregel afkondigde, een ambtenaar die het besluit voorbereidde, een adviseur die het RIVM-rapport ondertekende, een ziekenhuis dat de operatie uitstelde en een arts die de prioritering uitvoerde. Wie wat heeft gedaan is duidelijk, maar het is zo ingericht dat het antwoord juridisch onbewijsbaar blijft. Niemand besloot alleen en iedereen volgde iemand anders. Straffeloosheid ontstaat vanzelf zodra besluiten over genoeg schijven worden verdeeld en iedereen formeel correct heeft gehandeld.
De schaal van het leed laat zich niet wegcijferen. Mensen stierven alleen terwijl hun kinderen voor de gesloten deur stonden, op grond van een noodverordening uitgevaardigd door een orgaan zonder mandaat. Kankerpatiënten zagen operaties uitgesteld op basis van maatregelen waarvan de effectiviteit intern werd betwijfeld. De CBS-cijfers en oversterftecijfers liegen er niet om (CBS, Oversterfte en doodsoorzaken in 2020 tot en met 2022, 2023). De namen van de besluitvormers zijn bekend. Ze geven interviews, zitten in commissies en sommigen hebben promotie gemaakt.
De vierde laag is de bekentenis die nergens toe leidt. In Buitenhof van 25 mei 2026 verklaarde Hubert Bruls, destijds voorzitter van het Veiligheidsberaad, dat de avondklok een maatregel was waarbij je vragen kon stellen bij het directe effect op de virusbestrijding, maar dat hij “heel goed uit te voeren was”. De bekentenis verdween in het nieuws van de volgende dag zonder excuses, parlementaire vraag of bestuurlijke consequentie. Inmiddels is Bruls verhoord door de enquêtecommissie en heeft hij onder ede meer prijsgegeven dan in Buitenhof. Hij verklaarde dat hij het bewijs voor de effectiviteit van de avondklok niet kan leveren, en dat het Veiligheidsberaad de overtuiging dat dit de juiste maatregel was “niet tot in de vezels deelde”. Desondanks werd besloten de gelederen te sluiten. Of de commissie daar iets mee gaat doen is de vraag.
Elk van de vier lagen opereerde op mondiale schaal tegelijk. Binnen twee weken na de WHO-verklaring van 11 maart 2020 hadden 43 landen een nationale noodtoestand afgekondigd; binnen een maand waren in meer dan honderd landen de scholen gesloten. De maatregelen en persuitingen waren dermate uniform dat een draaiboek onvermijdelijk lijkt. In oktober 2019 hadden het World Economic Forum, de Bill & Melinda Gates Foundation en het Johns Hopkins Center for Health Security dat draaiboek al geoefend in een simulatie van een wereldwijde coronapandemie (Event 201). De aanbevelingen uit de oefening kwamen in 2020 in opvallende mate terug in het gevoerde beleid: coördinatie tussen overheden en private partijen, uniforme communicatiestrategie, actieve informatiecontrole. Dat de gelijkvormigheid zo ver reikte, is geen toeval maar het gevolg van een juridisch kader dat boven de vier lagen staat, dat zelden bij naam wordt genoemd en nog minder ter discussie wordt gesteld.
De WHO heeft de bevoegdheid een mondiale noodtoestand uit te roepen. Lidstaten hebben zich daaraan gecommitteerd zonder dat hun parlementen bij elke activering hoeven te stemmen. De nationale uitvoering viel vervolgens onder de NAVO-verdragsstructuur waarover minister Agema op 24 oktober 2024 in de Tweede Kamer verklaarde dat pandemische paraatheid onder verdragsrechtelijke NAVO-verplichtingen valt, en dat de coördinatie plaatsvindt onder regie van de NCTV. Elk NAVO-land heeft een NCTV-equivalent (de Amerikaanse DHS, het Britse CPNI, de Duitse BBK) en al die diensten vallen onder hetzelfde veiligheidsparadigma. Niet vier lagen per land, maar één architectuur voor alle landen tegelijk. Voor deze architectuur bestaat geen internationale toezichthouder, geen supranationaal parlement en geen precedent.
Simon Wiesenthal jaagde vijftig jaar lang op nazi-oorlogsmisdadigers. De mythe die hem omgeeft, de solitaire jager die namens het geweten der mensheid de daders achtervolgt, is feitelijk onjuist. Eichmann werd niet gevonden door een enkeling, maar ontvoerd door een staat die zijn vervolging als nationaal belang had gedefinieerd. Achter dat belang lag het Neurenberg-tribunaal, dat een precedent had geschapen voor internationale strafvervolging van staatsactoren. Dit was mogelijk omdat de Duitse staat eenvoudig als dader kon worden aangewezen; de archieven leverden vervolgens het bewijs. Er was een duidelijk aan te wijzen buitenkant. Bij de coronacrisis is een dergelijke buitenkant niet aanwezig. Elk land deed immers mee. En in ieder land werd het veiligheidsapparaat ingezet tegen de eigen bevolking in plaats van een externe dreiging. De hoop op tribunalen is daarom even tevergeefs als de vrees ervoor.
Wat vertel ik mijn medemens?
- De WHO heeft de bevoegdheid een mondiale noodtoestand uit te roepen en alle lidstaten hebben zich daaraan gecommitteerd zonder dat hun parlementen bij elke activering hoeven te stemmen.
- Bij de coronacrisis is geen duidelijk aan te wijzen dader. Elk land deed immers mee.
– einde artikel –
Je las een Premium artikel uit Gezond Verstand
Volg ons op social media
Kijk en beluister Gezond Verstand via
Gerelateerde berichten
