Ramon Walter
De komst van deze megaproductie op gamesgebied zorgt echter niet alleen voor groot enthousiasme, maar ook voor gefronste wenkbrauwen en veel discussie. De fysieke winkelversie wordt namelijk aangeboden als een doosje met alleen een downloadcode erin, maar zonder disc. Juist die beperking doet veel stof opwaaien, omdat het een veel bredere ontwikkeling blootlegt: de verschuiving van fysiek bezit naar digitale toegang, iets wat op velerlei terreinen plaatsvindt.
Wanneer men vroeger een game op een disc kocht, een film op dvd, of muziek op een cd, had men na aankoop iets tastbaars in handen. Je kon het bewaren, uitlenen, cadeau geven of tweedehands verkopen. Je bepaalde zelf wat je ermee deed. Bij digitale aankopen is dat fysieke, tastbare bezit verdwenen. Steeds vaker koopt men niet het product zelf, maar betaalt men voor een licentie die toegang geeft tot wat je koopt. Die toegang is gebonden aan bepaalde voorwaarden van de aanbieder. Je kunt een digitale game bijvoorbeeld niet zomaar doorverkopen, of uitlenen. En wanneer een account zou worden geblokkeerd, een dienst zou worden beëindigd, of servers offline gaan, dan kan de toegang tot iets waarvoor je betaald hebt verdwijnen.
Daarmee verandert ook de positie van de consument. Die is niet langer de vanzelfsprekende eigenaar van wat gekocht is, maar in toenemende mate slechts de gebruiker van een product waarover een bedrijf de controle houdt. Je hebt betaald, maar de zeggenschap over hetgeen waarvoor je hebt betaald ligt ergens anders.
Voor gamebedrijven biedt de overstap naar digitale distributie duidelijke economische voordelen: het maakt fysieke productie, verpakkingen, transport en een deel van de tussenhandel overbodig. Bovendien verloopt de verkoop rechtstreeks via digitale platforms, waarbij bedrijven meer controle houden over de distributie en toegang tot hun producten.
Take-Two Interactive behoort tot de grote internationale spelers van de gamewereld. Het is het moederbedrijf van Rockstar Games – bekend van Grand Theft Auto, en uitgever van onder meer de succesvolle franchises van 2K en Zynga. Topman Strauss Zelnick heeft zich publiekelijk uitgesproken over de rol van fysieke games. Volgens hem zijn de fysieke discs voor consumenten niet langer noodzakelijk, vanwege de algemeen toegenomen digitale verkoop.
Vanuit het perspectief van de producent is dat begrijpelijk, maar voor de consument verandert er veel. Een fysieke disc kan men in principe blijven gebruiken, ook jaren nadat de producent de verkoop heeft beëindigd.
Dat dit geen theoretisch probleem is, blijkt uit gebeurtenissen die zich in de afgelopen jaren al hebben voorgedaan. In 2009 verwijderde Amazon op afstand digitale exemplaren van George Orwells boeken 1984 en Animal Farm van hun Kindle apparaten, wegens een rechtenkwestie. Mensen die meenden een boek te hebben gekocht, ontdekten dat de aanbieder dit boek op afstand kon laten verdwijnen. Ook Microsoft liet zien hoe kwetsbaar digitaal bezit kan zijn: toen het bedrijf in 2019 haar e-bookshop sloot, verloren klanten de toegang tot boeken waarvoor ze eerder hadden betaald. In de gamewereld gebeurde iets vergelijkbaars bij Ubisoft. Nadat de servers van The Crew in 2024 werden uitgeschakeld, zagen de ongeveer twaalf miljoen spelers de boodschap ‘verbindingsfout’ op hun beeldscherm verschijnen.
Ook bij digitale films speelt dit probleem. In september van dit jaar verdwenen honderden films en televisietitels van StudioCanal daadwerkelijk uit de digitale bibliotheken van PlayStation-gebruikers, nadat licentieafspraken waren afgelopen. De rode draad van dit verhaal is duidelijk: digitale aankopen bieden gemak, maar geven de consument niet de zekerheid dat ze de aankoop blijvend zullen kunnen gebruiken.
Dat de zorgen over digitaal eigendom groeien, blijkt ook uit het Europese burgerinitiatief ‘Stop Destroying Videogames’. De initiatiefnemers willen voorkomen dat gamebedrijven hun games op afstand onbruikbaar kunnen maken. Dit initiatief kreeg opvallend veel steun. Maar liefst 1.294.188 handtekeningen werden door de Europese autoriteiten voor regelgeving in ontvangst genomen. De benodigde grens van één miljoen was ruimschoots overschreden. Op 16 juni jl. kwam de Europese Commissie met haar reactie. Een wettelijke verplichting voor uitgevers om games altijd speelbaar te houden, wil het momenteel niet invoeren. Wel wil de Commissie met de game-industrie en consumentenorganisaties een gesprek aangaan om te werken aan betere afspraken over wat er met games gebeurt wanneer hun ondersteuning stopt. Daarbij wordt onder andere gedacht aan een mogelijke gedragscode voor de sector.
Het onderwerp is daarmee officieel op de EU-agenda beland, en dus niet langer alleen een discussie onder gamers. Het raakt aan de veel grotere vraag welke rechten de consument nog heeft wanneer een product afhankelijk is geworden van de belangen van de partij die het verkoopt.
In de Nederlandse gamewereld legt ook niet iedereen zich zomaar neer bij deze ontwikkeling wat betreft bezit. De bekende Gameshop Twente heeft een opvallend besluit genomen. Deze grote speciaalzaak weigert GTA 6 te verkopen zolang de game uitsluitend als downloadcode in een fysiek doosje wordt aangeboden. Voor eigenaar Marcel Koppenburg draait het om meer dan alleen een game verkopen. Een fysieke game moet volgens hem ook daadwerkelijk iets zijn wat de klant na aankoop kan bewaren, uitlenen, doorverkopen of inruilen. Zoals we al hebben gezien verdwijnen die mogelijkheden bij een doosje met alleen een downloadcode erin. De consument betaalt wel de volledige prijs, maar krijgt niet dezelfde vrijheid als bij een traditionele fysieke uitgave.
De winkel erkent dat het besluit omzet kost, zeker bij een wereldwijde miljoenen-release als die van GTA 6. Toch houdt Gameshop Twente vast aan zijn standpunt. Bestaande reserveringen worden wel afgehandeld, maar nieuwe verkoop van de code-in-doosje-versie wordt geweigerd. Mocht er alsnog een volwaardige disc-versie verschijnen, dan staat de winkel open voor verkoop.
Het besluit laat zien dat de discussie over digitaal eigendom niet alleen bij consumenten speelt. Ook winkels die jarenlang hebben gebouwd op fysieke games, tweedehandsverkoop en inruil, zien hun positie veranderen.
De verschuiving van fysiek bezit naar digitale toegang is ook op veel andere terreinen merkbaar. Muziek, films, boeken, software en zelfs bepaalde huishoudelijke producten worden steeds vaker aangeboden via abonnementen, accounts en digitale licenties. De consument betaalt, maar blijft afhankelijk van de aanbieder en diens voorwaarden. Daarmee ontstaat een economie waarin ‘toegang’ belangrijker wordt dan daadwerkelijk bezit.
Een opvallend voorbeeld van hoe hierover al langer wordt nagedacht, verscheen in 2016 op de website van het World Economic Forum. In een artikel met de titel Welcome to 2030. I own nothing, have no privacy, and life has never been better schetste de Deense politica Ida Auken een toekomstscenario waarin mensen vrijwel niets meer bezitten, maar gebruikmaken van diensten en producten wanneer zij die nodig hebben.
Het artikel was bedoeld als een toekomstbeeld om discussie uit te lokken en moet niet worden gezien als een officieel beleidsplan van welke overheid of supranationale instantie dan ook. Maar het raakt aan de hierboven beschreven ontwikkeling. Wanneer steeds meer producten, diensten en zelfs persoonlijke aankopen via digitale platforms verlopen, verschuift de macht steeds verder naar de partijen die deze platforms beheren.
De vraag is dan ook niet alleen hoeveel gemak digitalisering ons oplevert, maar vooral hoeveel zelfstandigheid we ervoor inleveren. Want als een bedrijf bepaalt onder welke voorwaarden je toegang krijgt tot iets waarvoor je hebt betaald, in hoeverre is er dan eigenlijk nog sprake van bezit?
GTA 6 is uiteindelijk veel meer dan de lancering van een nieuwe videogame. Het laat zien hoe snel de verhouding tussen consument en producent verandert. Mensen die vroeger een product kochten en daar vervolgens zelf over konden beschikken, worden nu steeds vaker afhankelijk van digitale platforms, accounts en licentievoorwaarden.
Die ontwikkeling raakt inmiddels vrijwel iedere consument. Of het nu gaat om een game, een film, een digitaal boek of software: de vraag wie uiteindelijk de controle heeft over een aankoop wordt steeds relevanter. De technologie maakt toegang gemakkelijker dan ooit, maar tegelijkertijd wordt het steeds minder vanzelfsprekend dat een aankoop ook daadwerkelijk blijvend bezit betekent.
Daarmee komt een fundamentele vraag op tafel: wanneer iemand betaalt voor een product, maar een bedrijf bepaalt of en voor hoelang diegene er toegang toe houdt, wat heeft de consument dan eigenlijk gekocht?
– einde artikel –
Je las een Premium artikel uit Gezond Verstand
Volg ons op social media
Kijk en beluister Gezond Verstand via