Sander Boon
Economen bestuderen hoe monopolies ontstaan, hoe gevestigde belangen toetredingsbarrières opwerpen en hoe gebrek aan concurrentie leidt tot inefficiëntie en stagnatie. Precies deze mechanismen werken door in de wetenschap, de journalistiek en de politiek. Toen Thomas Piketty in 2013 Kapitaal in de 21ste eeuw publiceerde, werd hij een wereldwijde intellectuele beroemdheid. Zijn analyse van vermogensongelijkheid kreeg massale aandacht van media, universiteiten en beleidsmakers; zijn pleidooi voor hogere vermogensbelastingen vond politieke weerklank.
De discussie is opnieuw actueel, door kritiek van economisch historicus Phil Magness op het werk van Piketty, Emmanuel Saez en Gabriel Zucman. Magness toont aan dat methodologische keuzes systematisch leiden tot een overschatting van inkomens- en vermogensongelijkheid; analyses met AI bevestigen eenzijdig gebruik van cijfers. Eerder al concludeerden Magness en collega’s in The Economic Journal (2022) dat Piketty en Saez de Amerikaanse inkomensongelijkheid van vóór 1960 hadden overschat. Gerald Auten en David Splinter kwamen in 2024 tot substantieel andere conclusies over de ontwikkelingen sinds 1980. De betrokken onderzoekers hebben de kritiek weersproken, maar het debat dringt nauwelijks door tot de mainstream media. Wat men moet gaan begrijpen zijn de institutionele omstandigheden die ervoor zorgen dat bepaalde onderzoeksresultaten grote maatschappelijke invloed krijgen, terwijl afwijkende inzichten vrijwel onzichtbaar blijven.
Wetenschappelijke tijdschriften, universiteiten, peer review en onderzoeksinstituten functioneren als poortwachters. Zij bepalen welke onderzoeken worden gepubliceerd, welke vragen financiering krijgen en welke wetenschappers erkenning verwerven. Die selectie kan kwaliteit bewaken, maar stelt gevestigde instituties ook in staat afwijkende inzichten buiten de deur te houden. Onderzoek wordt afgewezen omdat het niet aansluit bij de dominante methodologie, of omdat de vraag als achterhaald geldt.
Wanneer selectiecriteria structureel een bestaande consensus bevoordelen, ontstaan toetredingsbarrières voor concurrerende ideeën. Een sprekend voorbeeld is de Grievance Studies Affair van 2018. Peter Boghossian, James Lindsay en Helen Pluckrose dienden twintig opzettelijk ondeugdelijke of provocerende artikelen in bij tijdschriften over gender, identiteit en sociale rechtvaardigheid. Zeven werden geaccepteerd, vier gepubliceerd. Eén artikel beschreef op basis van verzonnen observaties hoe hondenparken een cultuur van seksueel geweld zouden weerspiegelen; een ander betoogde dat obesitas als bodybuilding kon worden beschouwd; zelfs een feministische bewerking van passages uit Mein Kampf werd geaccepteerd. Dit toonde hoe onderzoek geloofwaardig wordt bevonden omdat het vertrouwd klinkt, en aansluit bij bestaande overtuigingen. Empirische onderbouwing mag daarbij geheel ontbreken. Hetzelfde krachtenspel dat afwijkende inzichten uitsluit laat ondeugdelijk onderzoek binnen dat de consensus bevestigt.
Overheden, belangengroepen en gevestigde instituties beïnvloeden – via financiering, persvoorlichting, toegang tot deskundigen en beleidscommunicatie – welke verklaringen en oplossingen prominent worden. Een minstens zo belangrijke vorm van macht is echter het bepalen welke onderwerpen überhaupt ter discussie komen. Politicologen Peter Bachrach en Morton Baratz beschreven dit al in 1962 in Two Faces of Power: macht bestaat niet alleen uit het beïnvloeden van besluiten, maar ook uit het buiten de besluitvorming houden van ongewenste onderwerpen. Communicatiewetenschappers Maxwell McCombs en Donald Shaw toonden in 1972 al aan dat de media via onderwerpkeuze en prominente plaatsing bepalen wat burgers belangrijk vinden. ‘Agenda-setting’ werkt via aandacht, maar ook via de relatieve onzichtbaarheid van andere onderwerpen.
- Het artikel gaat hieronder verder -
Het cartoonboek bevat een bonte verzameling van de beste, scherpste, mooiste en meest treffende cartoons uit Gezond Verstand.
Maak kennis met de cartoonisten, die u meenemen in het creatieproces en stap voor stap laten zien hoe de cartoons tot stand komen.
Waar komen de ideeën en inspiratie vandaan?
Welke materialen gebruiken ze en wat vinden ze het mooiste en moeilijkste aan hun vak?
Normaal €42,50 voor abonnees €39,50
Wie de agenda bepaalt, bakent de grenzen van het maatschappelijk debat af en beïnvloedt welke antwoorden denkbaar worden. Financieel journalist Izabella Kaminska beschrijft hoe dit werkt binnen de Financial Times. Economen worden te gemakkelijk als objectieve autoriteiten gepresenteerd, zonder dat vermeld wordt vanuit welke traditie zij redeneren. Wanneer tachtig economen een beleidsvoorstel steunen, wordt dat snel als brede consensus gepresenteerd. Dat is duidelijk problematisch wanneer zij grotendeels dezelfde uitgangspunten delen. Journalisten richten hun lantaarns voortdurend op aanduidingen van welke interpretatie dominant lijkt te gaan worden. Wie zich aansluit, bevestigt zijn positie; wie afwijkt, neemt carrièrerisico en loopt reputatieschade op. Dit sluit aan bij groupthink en preference falsification: individuen handelen rationeel vanuit hun eigen positie, terwijl de groep collectief tot een verkeerde conclusie komt.
Een scherp voorbeeld van de verwevenheid tussen kennis en macht is de monetaire wetenschap. Centrale banken, het IMF en de Bank for International Settlements beschikken over omvangrijke onderzoeksafdelingen, maar zijn tegelijkertijd de belangrijkste beheerders van het huidige monetaire stelsel. Hun onderzoek richt zich op de vraag hoe dit systeem beter kan functioneren, terwijl de fundamentelere vraag of het systeem zelf de beste ordening is niet centraal staat. Onderzoek naar rente-instrumenten, inflatiedoelstellingen en financiële stabiliteit past binnen het bestaande kader; onderzoek naar een goudstandaard, commodity money, free banking of concurrerende private geldvormen is afschrikwekkend, want het stelt de institutionele uitgangspunten ter discussie.
Dergelijke alternatieven worden wel onderzocht, onder meer door monetair econoom Lawrence H. White. Hij concludeerde in 2015 dat historische standaarden gebaseerd op grondstoffen op verschillende criteria gunstiger presteerden dan fiatgeldstelsels. Het leverde een lagere gemiddelde inflatie, lagere prijsniveau-onzekerheid, met grotere internationale handels- en kapitaalstromen en ook nog sterkere budgettaire discipline.
Weinig academische economen overwegen echter serieus een terugkeer naar de goudstandaard. Daar ziet men de macht van agendering. Wanneer de discussie over inflatie uitsluitend draait om de vraag of centrale banken hun rente voldoende verhogen, blijft de fundamentele vraag naar de inrichting van het geldstelsel buiten beeld. Door het debat te beperken tot beleidsinstrumenten binnen de bestaande ordening, worden de uitgangspunten van die ordening nauwelijks ter discussie gesteld.
Friedrich Hayek waarschuwde in zijn Nobelprijslezing van 1974, The Pretence of Knowledge, voor de overschatting van wetenschappelijke kennis. Relevante kennis is verspreid over miljoenen individuen; geen enkele centrale instantie kan de volledige economische werkelijkheid overzien. In Competition as a Discovery Procedure werkte hij een ander inzicht uit over concurrentie. Dit is niet alleen een mechanisme om prijzen te verlagen, maar vooral een proces waarmee kennis wordt ontdekt die niemand daarvoor bezat. Wanneer de uitkomst al bekend zou zijn, was concurrentie overbodig. Die gedachte heeft verstrekkende gevolgen voor wetenschap en maatschappelijke ideeën. Wanneer gevestigde instituties vooraf bepalen welke verklaringen acceptabel zijn en welke onderwerpen aandacht verdienen, wordt het ontdekkingsproces beperkt tot de grenzen van de bestaande consensus. Alternatieve inzichten krijgen onvoldoende gelegenheid hun waarde te bewijzen. Het resultaat is geen natuurlijke selectie van de beste ideeën, maar een door institutionele macht afgebakende markt waarin gevestigde opvattingen tegen concurrentie worden beschermd.
De gevolgen worden zichtbaar wanneer de werkelijkheid verandert. Economische, technologische en geopolitieke ontwikkelingen volgen geen vooraf vastgesteld plan. Instituties die ruimte bieden aan afwijkende inzichten kunnen hun verklaringen aanpassen. Organisaties waarin de consensus wordt beschermd, verliezen daarentegen geleidelijk hun vermogen tot zelfcorrectie. Kritiek wordt niet langer beschouwd als noodzakelijke informatie, maar als een bedreiging voor hun geloofwaardigheid. Naarmate de afstand tussen werkelijkheid en institutioneel wereldbeeld groeit, wordt de reflex om alternatieve ideeën actief tegen te werken versterkt. De grootste bedreiging voor een maatschappelijke en politieke consensus komt dus niet van buitenaf, maar door het verdwijnen van de concurrentie die nodig is om haar voortdurend aan de werkelijkheid te blijven toetsen.
– einde artikel –
Je las een Premium artikel uit Gezond Verstand
Volg ons op social media
Kijk en beluister Gezond Verstand via