Eric Lopes Cardozo
Hoe onze postbezorging, onderdeel van de voormalige PTT, werd verzelfstandigd is veelzeggend. In 1989 ging het debat in de Tweede Kamer over telefonie. Of de post mee moest, werd buiten de Kamer beslist, in een gesprek tussen de topman van de PTT en de minister. In 2007 was het rendement van de wettelijke postbezorging nog zo’n vijftien procent. Drie jaar later liep het in de rode cijfers. De Eerste Kamer schreef in 2012 dat de staat de postdienst weer zou moeten subsidiëren zodra die verliesgevend werd. En dat is precies waar PostNL nu om vraagt: € 80 miljoen subsidie voor zijn wettelijke taak.
Bij de spoorwegen ging Nederland met de splitsing van de NS verder dan Europa vereiste. De hogesnelheidslijn naar Brussel werd het proefkonijn van marktwerking op het spoor. Een enquête over de hogesnelheidstrein concludeerde in 2015 dat de belangen van de reiziger niet vooropstonden.
Het denkbeeld van de alwetende markt kreeg in 1998 een stem in het boek The Commanding Heights, van Daniel Yergin en Joseph Stanislaw. Die beschreven hoe de sleutelsectoren van de economie wereldwijd van de staat naar de markt werden overgeheveld. De titel van het boek ontleenden zij aan Lenin. De verschuiving kwam volgens hen niet voort uit ideologie, maar uit het simpele feit dat de markt beter werkte. Juist daarin zat de ideologie. Een overtuiging die zich als vanzelfsprekend presenteert, hoeft haar alternatieven niet meer te onderzoeken. In Nederland gebeurde dat dan ook niet. De commissies die de regering adviseerden over de PTT en de NS, kregen de opdracht de verzelfstandiging uit te werken. De vraag of dat verstandig was, werd niet gesteld.
Het verkoopargument, betere service tegen lagere kosten, hield alleen stand waar echte concurrentie ontstond, zoals bij de telefonie en het goederenvervoer per spoor, waar nieuwe aanbieders konden toetreden. Post, personenvervoer per spoor, energie en volkshuisvesting zijn van een andere orde, omdat het vaste netwerken of voorzieningen betreft, waar een publieke plicht op rust en waarbij concurrentie maar in beperkte mate mogelijk is. Desondanks werden nutsbedrijven in deze sectoren verkocht alsof dat wel het geval was.
De Eerste Kamer stelde vast dat de drijfveer de begroting was. De jaren tachtig stonden in het teken van sanering van de overheidsfinanciën en afslanking van de rijksdienst. De opbrengst ging naar de schatkist van dat moment, of naar de aandeelhouders. Bij de beursgang van de KPN, in 1994, ging het debat vooral over de vraag hoe de opbrengst zo hoog mogelijk kon worden. Begin 2020 verkochten 44 gemeenten hun energiebedrijf Eneco voor € 4,1 miljard aan een Japans consortium. Economen noemen het mechanisme daarachter ‘fiscale illusie’, oftewel het stelselmatig onderschatten van niet direct zichtbare kosten. Bij privatisering werkt die illusie via de tijd. De opbrengst staat in één keer op de begroting. De kosten worden echter uitgesmeerd over decennia en afgewenteld op de staat.
Na de verkoop van bedrijven volgde de verkoop van de financiering, onder meer bij twee tunnels en de hogesnelheidslijn naar Brussel. In het Kamerdebat daarover zei de minister van Financiën in 1998 dat het geen budgettaire truc mocht zijn. Bij de tunnels kwamen de netto-uitgaven voor het Rijk echter twintig tot veertig procent hoger uit. Nederland volgde daarbij het voorbeeld van Engeland, dat in 1992 was begonnen met het Private Finance Initiative, waarbij private partijen zowel de bouw als de financiering van ziekenhuizen, scholen en wegen op zich namen. De Britse staat sloot ruim zevenhonderd contracten, met een investeringswaarde van £ 60 miljard. Volgens de Britse rekenkamer kon de financiering tot bijna vier procentpunt duurder uitvallen dan wanneer de staat zelf had geleend. Dat was de prijs die betaald moest worden om de investering buiten de begroting te houden.
Bij de energiemarkt werd in 2021 duidelijk wie de rekening betaalt als de markt faalt. Bij de stijging van de energieprijzen gingen acht energieleveranciers failliet en ruim 160.000 klanten moesten bij een van de overgebleven leveranciers een nieuw contract afsluiten. Het kabinet liet weten dat het voorkomen van faillissementen niet tot de taak van de toezichthouder behoorde. Wel werd een prijsplafond ingesteld, waarna ruim € 4 miljard aan voorschotten werd uitgekeerd. Toen de energie-inkoopprijzen weer daalden, had dat nauwelijks invloed op de contractprijzen. In de goede jaren was de markt in bezit van de leveranciers. In de crisis was de rekening voor de belastingbetaler. In 2023 stelde een enquête naar de Groningse gaswinning vast dat die zo lucratief was dat er amper oog was voor de risico’s op de lange termijn. Ruim € 363 miljard ging naar de schatkist, € 66 miljard naar Shell en ExxonMobil.
Bij de sociale voorzieningen werd de werkelijkheid idem dito. De enquête naar de woningcorporaties liet zien hoe in 2014, na de financiële verzelfstandiging van 1995, zelfregulering de norm werd. Dit veranderde pas nadat incidenten met Vestia het systeem hadden blootgelegd. In de kinderopvang vergoedt de overheid gemiddeld ruim twee-derde van de kosten. Commerciële aanbieders rekenen volgens onderzoek van SEO hogere tarieven en zitten vaker in welvarende wijken. De econoom Thomas van Huizen liet zien dat die commerciële aanbieders de onrendabele voorschoolse opvang bovendien vaker aan stichtingen overlaten.
Dat dit bekend was, blijkt uit vier parlementaire onderzoeken. Naast de enquêtes naar de hogesnelheidstrein, de woningcorporaties en de Groningse gaswinning, onderzocht de Eerste Kamer het in 2012 al allemaal. Volgens haar verzelfstandigde en privatiseerde de rijksoverheid zonder vastomlijnde kaders of een overkoepelende visie, en waren nulmetingen als basis voor evaluatie nauwelijks verricht. De toezegging uit 2014 om bij privatiseringen een besliskader te hanteren, staat nog altijd open.
Verzelfstandiging en privatisering zetten de uitvoering op afstand. Dat beperkt de verantwoordelijkheid van de ministers en daarmee de zeggenschap van het parlement, dat nog wel de rekening moet goedkeuren, maar hooguit een minister ter verantwoording kan roepen die er niet echt meer over gaat. Wat de minister overhoudt, is het aandeelhouderschap. Ook daarover heeft het parlement weinig te zeggen. Toen een minister KPN-aandelen verkocht, hoefde hij de Kamer niet vooraf te informeren, en deed dat ook niet. Bij de voorgenomen verkoop van de Volksbank schreef het ministerie van Financiën dat de Kamer hier geen formele rol in heeft.
De staat kan niet meer beoordelen wat en hoeveel hij betaalt. Na de verzelfstandiging verloren de ministeries hun inhoudelijke kennis. Het probleem werd daarmee niet opgelost, maar verplaatst. Ook het toezicht schiet tekort. Van de zelfstandige bestuursorganen die tussen 2021 en 2025 geëvalueerd hadden moeten worden, gebeurde dat maar bij ruim de helft, nauwelijks meer dan in 2012.
Terwijl zeggenschap op afstand blijft, keert de rekening terug naar de staat. De Commanding Heights zijn daarmee teruggekeerd, echter zonder het commando. En waar Nederland wel de controle over terugneemt, gaat het moeizaam. Voor de onderhandse gunning (enkelvoudige onderhandse aanbesteding) van het reizigersvervoer op het hoofdrailnet van de NS is de Europese Commissie een inbreukprocedure tegen Nederland begonnen. Het wetsvoorstel om ProRail dichter bij de staat te brengen, ligt sinds 2020 in de Tweede Kamer.
Bij hoogspanningsnetbeheerder TenneT gebeurde het omgekeerde. Dit Nederlandse staatsbedrijf verkocht dit jaar een kwart van zijn Duitse dochter aan de Duitse staat, en private beleggers kunnen er bijna de helft van verwerven. De ene staat koopt zich in, de andere bouwt af. Wat verkocht is, komt niet terug. Wat overblijft, is het risico.
– einde artikel –
Je las een Premium artikel uit Gezond Verstand
Volg ons op social media
Kijk en beluister Gezond Verstand via