Wakkere media gevangen in het UFO-narratief

Deze omslag kwam echter niet zomaar. Een vergelijkbare dynamiek was namelijk zichtbaar rond de protestgeneratie en de counterculture van de jaren zestig. De overeenkomst met het UFO-verhaal van nu zit in het mechanisme dat de maatschappelijke beweging door de geheime diensten werd bestudeerd, geïnfiltreerd, versterkt en in bepaalde richtingen werd geduwd. Wat zich presenteerde als een spontane bevrijding van de gevestigde orde was tegelijkertijd een omgeving waarin nieuwe vormen van sociale en psychologische beïnvloeding werden beproefd. De studentenprotesten, de hippiebeweging en de bredere tegencultuur van de jaren zestig stonden in het teken van het afwerpen van bestaande conventies. Traditionele gezagsverhoudingen, het klassieke gezin, seksuele moraal, religieuze normen en maatschappelijke instituties werden ter discussie gesteld; vrijheid en individuele zelfontplooiing kwamen daar tegenover te staan. Het was een generatie die zich nadrukkelijk wilde losmaken van de wereld van haar ouders en daarbij ook experimenteerde met alternatieve leefvormen, drugs en nieuwe vormen van spiritualiteit. De Amerikaanse overheids- en inlichtingendiensten hadden grote belangstelling voor deze nieuwe sociale en psychologische ontwikkelingen. Programma’s als MK-Ultra laten zien dat de CIA in dezelfde periode experimenteerde met psychedelica, gedragsbeïnvloeding en technieken om menselijke perceptie en bewustzijn te manipuleren. Het functioneerde als een laboratorium voor social engineering.

Al in de jaren negentig had Laurance Rockefeller, telg uit de invloedrijke Rockefellerfamilie, aan de regering-Clinton gevraagd een traject van officiële UFO-onthullingen te faciliteren. Rockefeller financierde het onderzoek, waarmee het vraagstuk vanuit de marge naar bestuurlijke en intellectuele kringen werd gebracht. De betekenis hiervan zit in het patroon: het werd niet van onderaf afgedwongen door kritische burgers, maar juist gedurende tientallen jaren gestimuleerd vanuit zeer invloedrijke politieke, financiële en intelligence-netwerken. Er is daardoor sprake van een gecontroleerde verschuiving in de publieke perceptie, waarbij het volk stap voor stap vertrouwd wordt gemaakt met een verhaal dat vanuit diezelfde machtskringen is vormgegeven. Hierbij past ook de klassieke desinformatietechniek van ‘poisoning the well’: informatie wordt bewust vermengd met spectaculaire, onbewezen of aantoonbaar onware verhalen, waardoor uiteindelijk het gehele onderzoeksgebied besmet raakt.

Het Roswell-incident van 1947 laat goed zien hoe een onduidelijke gebeurtenis door de jaren heen kon uitgroeien tot een steeds omvangrijker UFO-dossier. Nadat bij Roswell materiaal was gevonden en het leger aanvankelijk zelf over een geborgen ‘flying disc’ had gesproken, verdween de affaire lange tijd grotendeels uit de belangstelling. Pas vanaf 1978 werd Roswell opnieuw groot gemaakt, onder meer door het tijdschrift National Enquirer en de verklaringen van voormalig militair Jesse Marcel. Vervolgens verschenen steeds spectaculairdere verhalen, waarbij ook personen met verbindingen naar militaire en inlichtingenkringen een opvallende rol speelden. De zogenaamde Majestic-12-documents moesten bijvoorbeeld aantonen dat president Truman een geheime organisatie had opgericht voor het beheer van buitenaardse technologie, maar onderzoek liet zien dat deze documenten vervalst waren.

De beroemde alien-autopsiefilm uit 1995 werd later als bedrog ontmaskerd; Spyros Melaris verklaarde dat hij de beelden zelf had vervaardigd met behulp van rekwisieten en dierlijke organen. Nog onthullender is de zaak van Paul Bennewitz, een technisch onderlegde defensiecontractant die vreemde activiteiten rond Kirtland Air Force Base waarnam. Via Air Force-intelligenceagent Richard Doty en UFO-onderzoeker William Moore kreeg hij vervolgens verhalen aangereikt over aliens, ondergrondse bases en geheime samenwerking tussen buitenaardse wezens en de Amerikaanse regering. Moore erkende in 1989 publiekelijk dat hij met intelligencecontacten had samengewerkt en desinformatie had doorgegeven. In het FBI-dossier hierover staat de term ‘bogus’ (flauwekul).

Carl Jung speelde een belangrijke rol in de psychologische interpretatie van het UFO-fenomeen. In zijn boek Flying Saucers: A Modern Myth of Things Seen in the Skies uit 1958 beschreef hij vliegende schotels als een moderne fabel, die onder omstandigheden van maatschappelijke onzekerheid kon ontstaan. In een tijd waarin traditionele zekerheden aan betekenis verloren en de Koude Oorlog en de atoombom grote existentiële angst veroorzaakten, konden buitenaardse bezoekers volgens deze benadering een psychologische functie krijgen die vroeger door bovennatuurlijke verschijnselen werd vervuld.

Schrijver H.G. Wells, bekend lid van de Fabian Society, zie GV #139, speelde een kolossale rol in de vorming van het moderne beeld van buitenaardse wezens. In zijn sciencefictionverhalen beschreef hij vanuit een evolutionaire gedachte hoe een verder ontwikkeld intelligent wezen eruit zou kunnen zien: een groot hoofd en brein, grote ogen en een klein, lichamelijk zwak lichaam. Via boeken, radio, tijdschriften en Hollywood werd dit archetype steeds opnieuw gereproduceerd en raakte in het collectieve bewustzijn genesteld. Fictie maakt ideeën voorstelbaar voordat ze als werkelijkheid worden gepresenteerd: buitenaardse bezoekers, superieure technologie, geheime overheidsprogramma’s en een externe dreiging voor de gehele mensheid worden door voortdurende herhaling onderdeel van het collectieve referentiekader. De psychologische operatie bestaat uit het leveren van dit interpretatiestelsel: het publiek denkt zelf conclusies te trekken, maar doet dat binnen een ‘realiteit’ waarvan de belangrijkste beelden en mogelijkheden vooraf cultureel zijn ingeplant.