Een trage tocht door Duitsland, Polen en Litouwen

Geen onderdeel van een categorie Premium uitgelicht 9 september 2026

Een trage tocht door Duitsland, Polen en Litouwen

Tjeu Lemmens

Elk jaar – eind lente, aanvang zomer – bepak ik mijn toerfiets met tent, reserveonderdelen, eenpitskooktoestel en andere overlevingsbenodigdheden. Dit jaar koers ik pal oostwaarts, de grote steden mijdend. Eindbestemming is Klaipeda, de aan de Oostzee gelegen havenstad van de Baltische staat Litouwen. Met als startpunt Groningen, fiets ik door het platteland van de Duitse deelstaten Nedersaksen, Saksen-Anhalt en Brandenburg, door Polen tot aan de grens met Belarus en doorkruis ik Litouwen van oost naar west; in totaal 3050 km.

Dit artikel geeft impressies van wat ik heb gezien en gehoord tijdens (lange) gesprekken. Steeds vaker worden dit soort tochten gepresenteerd als een diepgaande spirituele ervaring. Maar ik heb deze mentaal en fysiek inspannende tocht niet ondernomen ter bevordering van mijn zielenheil, om mijzelf te ontdekken of om verbinding te zoeken met mezelf, met de natuur, de sterren, kortom de totale kosmos, hoewel ik best net als Shakespeare’s Hamlet geloof dat “There are more things in heaven and on earth, Horatio, than are dreamt of in your philosophy”.

In Duitsland en ook in Polen heb ik veel Duitsers gesproken. Omdat ik de taal spreek – “Sie sprechen sehr gut Deutsch” – leidde dit vaak tot diepgaande gesprekken. Velen maken zich grote zorgen over de toekomst en stellen het regeringsbeleid verantwoordelijk voor de achteruitgang van welvaart. Zij zien een regering die honderden miljarden euro’s rondstrooit aan een tot mislukken gedoemde energietransitie en om de oorlog van Rusland met Oekraïne gaande te houden. “Bondskanselier Merz liegt dat Rusland Duitsland zal binnenvallen en wil dat Duitsland het sterkste leger van Europa opbouwt. Een zinloze operatie, die honderden miljarden kost. Dat geld wordt van ons, burgers, afgepakt (…) hoge belastingen, verhoging van de pensioenleeftijd, verlaging van pensioenen.” “Duitsland heeft miljarden aan Oekraïne geleend, maar Merz wil die leningen kwijtschelden, ten koste van onze welvaart.” “De regering stuurt niet alleen geld naar Oekraïne, maar ook raketten, waarmee olieraffinaderijen en energiecentrales tot diep in Rusland worden bestookt. Dat is provocatie en daar zullen wij Duitsers een zware prijs voor betalen. Het Duitse volk wordt gehersenspoeld, dat de Russen barbaren zijn en Europa willen vernietigen.” Een onderneemster uit Stuttgart, op vakantie aan de Oostzee, Polen, klaagt dat bizarre regels haar het ondernemen vrijwel onmogelijk maken. “Ik heb een kleine zaak, maar die wordt volledig verstikt in absurde, bureaucratische regels.”

Lang niet iedereen denkt er zo over. De Duitse bevolking bestaat uit twee kampen. Het ene kamp, zoals hierboven geschetst, ziet hoe het geldverkwistende overheidsbeleid desastreus is voor welvaart, bestaanszekerheid en werkgelegenheid. Het andere kamp gelooft onvoorwaardelijk in de verhalen van de politici. Zij noemen Alternative für Deutschland (AfD) een staatsgevaarlijke politieke partij, die de democratische rechtsstaat omver wil werpen. “Het zijn nazi’s, fascisten en racisten en als zij bij de verkiezingen van Saksen-Anhalt op 6 september de grootste worden, verlaat ik Duitsland.” “Ik hoop dat de AfD verboden wordt.” Ook is dit kamp ervan overtuigd dat Rusland kwade bedoelingen heeft met de EU. Het andere kamp juicht het toe dat de AfD steeds meer aanhang krijgt. “Al is de overheidspropaganda doorspekt met leugens en halve waarheden, een deel van de bevolking stelt nog steeds vertrouwen in onze regering. Wie is nog trots Duitser te zijn in dit land in zwaar verval?” “Demokratie und Wirtschaft sind kaputt.”

Ik verlaat Duitsland en fiets naar Szczecin aan de Oder. Met z’n naoorlogse voorsteden, havens, industrie en met 400.000 inwoners, lijkt deze stad op Rotterdam. Na enkele dagen noordwest Polen doorkruist te hebben, valt op dat hier beduidend minder windmolens staan vergeleken met Duitsland, waar het ene cluster van minstens twee dozijn windturbines nog in zicht is wanneer het volgende alweer opdoemt. In de deelstaat Brandenburg met 4100 windturbines spotte ik een protestbord: ‘Keine neuen Windräder in der Temnitz-Region.’ (Geen nieuwe windmolens in de regio Temnitz). Nedersaksen, de deelstaat die onmiddellijk grenst aan Nederland, heeft 6300 windturbines, het grootste aantal van de zestien Duitse deelstaten.

Polen wekt 70% van z’n elektriciteit op met steenkool, die in eigen land gemijnd wordt en honderdduizenden gezinnen bestaanszekerheid biedt. De EU, die de ambitie in steen gebeiteld heeft om in 2050 geen CO₂ meer uit te stoten, probeert Polen voor de energietransitie te paaien met een subsidie van € 100 miljard. Van dat geld worden vooral zonnepanelen geplaatst. Die zie je vooral in buitengebieden, in de grote tuinen van vrijstaande huizen. Ruimte genoeg in dit deel van de wereld.

Vaker waarschuwden Duitsers mij dat de wegen in Polen bar slecht zouden zijn. Hoewel ik Gdansk nader, heb ik van slechte wegen nog weinig gemerkt. Het asfalt is meestal hooguit enkele jaren geleden vernieuwd. Veel doorgaande wegen worden grondig gerenoveerd en verbreed. Voor auto’s betekent dat vertraging. Ik mag rustig doorfietsen van de verkeersbegeleiders. De staat van veel Duitse binnenwegen, daarentegen, is belabberd en bestaat uit plakken asfalt waarmee jaar op jaar gaten en scheuren zijn opgelapt, plus de nog niet gedichte gaten en scheuren. Op veel binnenwegen wordt gewaarschuwd voor Straßenschäden (slecht wegdek) en is de maximumsnelheid 50 km per uur. Kennelijk troosten Duitsers zichzelf met de gedachte dat het bij hen slecht is, maar in het oostelijke buurland nog veel slechter. Wat niet waar is.

“Nederland is goed bezig”, zegt een jongeman in het Engels terwijl hij mij het toegangsbiljet van het openluchtmuseum in Bialowieza overhandigt. “90% van jullie elektriciteit wordt geproduceerd met zonne- en windenergie.” “Dat is niet waar”, zeg ik, “90% is de maximale capaciteit en die wordt nooit gehaald.” “Hoeveel dan?” “Hooguit de helft.” “Ze zeiden het op de radio.” Hij concludeert ferm: “Het is dus allemaal pure propaganda.” Kennelijk profileert Nederland zich in de media van mede EU-lidstaten als gidsland in de energietransitie.

Dat ik mij verplaats met een traag voertuig, waarvan de voortbeweging volledig afhankelijk is van spierkracht, is niet uit idealistische overwegingen. Klimaatverandering is een realiteit, maar het klimaat verandert voortdurend. Dat CO₂-uitstoot door verbranding van fossiele brandstoffen klimaatverandering veroorzaakt en dat de bevolking van EU-lidstaten de wereld kunnen behoeden van de ondergang, is een spookachtig sprookje.

In Bialowieza zie ik dat de grensovergang met Belarus hermetisch is vergrendeld. Langs de grens patrouilleren Poolse militaire voertuigen. Dit om Noord-Afrikaanse emigranten, die Belarus ruimhartig toelaat, te beletten de EU binnen te komen. Dicht langs de grens met Belarus trap ik noordwaarts om de grens met Litouwen te bereiken. Ik kom door niet minder dan vier nationale parken, met een totale oppervlakte van 826 km2. Ze bestaan voornamelijk uit bossen en meren, her en der afgewisseld met akkers en weilanden. In alle dorpen hebben ooievaars nesten gebouwd op hoge betonnen elektriciteitspalen; soms wel twintig nesten op rij en op elk nest twee of drie jongen. Voortdurend hoor ik het klepperen van hun snavels. Zij wachten op de vangst van hun ouders. Hun voedsel bestaat uit hagedissen, insecten, kikkers, mollen, muizen, en regenwormen. In weilanden nabij dorpen zie je tientallen foeragerende ooievaars. Waar de ooievaar zich nestelt, krioelt het van het leven en biodiversiteit.

Deze natuurpracht overziend, bedenk ik hoe irrationeel het Nederlandse stikstofbeleid is. Nederlandse politici plaatsen natuurbelang meedogenloos boven boerenbelang – landbouw moet wijken voor biodiversiteit. Hier in Polen is een overvloed aan natuur – bossen, moerasgebieden, meren en vennen. De EU wordt geleidelijk aan en haast ongemerkt verbouwd tot een centraal geleide federatie van deelstaten. Polen is een EU-lidstaat. De prangende vraag rijst waarom de Nederlandse overheid de voedselzekerheid in gevaar brengt door boerenbedrijven moedwillig te verdrijven, omdat boeren ‘afschuwelijke schade aanrichten’ aan de biodiversiteit van natuurgebiedjes die, geprojecteerd op de kaart van Polen, niet groter zijn dan wat armzalige postzegeltjes.

Via de Suwalki-corridor verlaat ik Polen. Aan de grens staat grenspolitie, die iedereen vanuit Litouwen controleert. Er is weinig verkeer. De oppervlakte van Litouwen, met een bevolking van 2,8 miljoen mensen, is 1,6 maal de oppervlakte van Nederland; 40% van de bevolking woont in de vijf grootste steden. Het zuidoosten van Litouwen is zwaar bebost. Op veel plekken zie ik stapels op maat gezaagde boomstammen hoog opgetast. Regelmatig komen mij met boomstammen geladen trucks tegemoet, of passeren mij. De boomstammen worden verzaagd tot bouw- en meubelhout, onder andere voor Ikea, maar een deel wordt verstookt in elektriciteitscentrales. Ook naar Nederland wordt dit hout verscheept, waar het in rook opgaat en de atmosfeer verrijkt met CO₂.

Na een relaxte veerboottocht over de Oostzee van Klaipeda naar Kiel en een dag treinen, ben ik na zes weken weer thuis. Boze en ongeruste boeren protesteren tegen de stikstofmaatregelen die hun bedrijven naar de afgrond drijven en gelet op de ervaringen tijdens mijn trage tocht, is sympathiseren met hun verzet het enige antwoord.