Sander Boon
Netwerkcorruptie in Europa is geen toevallige uitwas, maar een logisch gevolg van decennialang beleid. Sociale grondrechten zijn – in aanvulling op en menigmaal tegenstrijdig aan de klassieke grondrechten – verankerd in nationale grondwetten en Europese verdragen. Dit heeft overheden een permanente opdracht gegeven om zorg, onderwijs, huisvesting, werk en een ‘fatsoenlijk bestaan’ te garanderen. Het resultaat is een enorme laag ambtelijke en semipublieke organisaties, die grotendeels buiten marktprikkels opereren. Bureaucratie en de semipublieke dienstverlening zijn uitgegroeid tot de meest ‘rendabele’ investeringscategorieën, niet omdat ze productief zijn, maar omdat ze het beste aansluiten bij het systeem van herverdeling en controle. Dit model kon lang standhouden dankzij de Amerikaanse veiligheidsgarantie. Europa hoefde geen serieuze militaire verantwoordelijkheid te dragen en kon zich concentreren op het perfectioneren van de interne herverdelingsmachine. Ondernemerschap, innovatie en eigendomsbescherming kwamen structureel op de tweede plaats. In plaats daarvan ontstond een web van onderlinge afhankelijkheden tussen politiek, ambtenarij, media, ngo’s, gesubsidieerde sectoren en het grootbedrijf. Problemen worden niet opgelost, maar professioneel beheerd. Of het nu gaat om woningnood, integratie, economische stagnatie of andere hardnekkige dossiers: het in stand houden van het probleem levert meer op dan het wegnemen ervan.
De nieuwe koers van de Verenigde Staten vormt een existentiële bedreiging voor dit Europese inefficiënte systeem. Washington lijkt niet langer bereid de rol van mondiale beschermer en monetair anker te blijven vervullen ten koste van de eigen belangen. Het pleit voor een NAVO 3.0, waarin Europa op militair vlak de eigen broek gaat ophouden en de VS geleidelijk aan troepen uit het Oude Continent weghaalt. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Marco Rubio, wees eind mei op een bijeenkomst van de NAVO expliciet op de overbodigheid van Amerikaanse bases in Europa, naar aanleiding van de Spaanse weigering om er gebruik van te mogen maken ten tijde van de Israëlisch-Amerikaanse aanval op Iran. Tarieven, heroriëntatie van kapitaalstromen, stimulering van een parallelle betaalstructuur naast traditionele banken via stablecoins en een scherpere focus op Amerikaanse soevereiniteit verstoren de impliciete afspraak die decennialang gold: Europa mocht protectionistisch opereren, in ruil voor acceptatie van Amerikaanse dominantie. Dit raakt de kern. Het Europese model is gebouwd op een monetaire en militaire wereldorde waarin schulden, subsidies en bureaucratie konden doorgroeien, zonder directe consequenties. Nu die onderliggende voorwaarden verschuiven, wordt duidelijk hoe fragiel deze constructie eigenlijk is. De Verenigde Staten zijn bezig met een herijking van hun monetaire en geopolitieke positie. Dit dwingt Europa tot keuzes die ze het liefst zouden vermijden. De netwerkcorruptie, die als vanzelfsprekende levenswijze is gaan gelden, blijkt uiterst kwetsbaar zodra de externe voorwaarden veranderen.
De vrees dat dit bouwwerk zou kunnen instorten, drijft de Europese Unie tot steeds radicalere maatregelen. De versnelde invoering van het Europese digitale identiteitsbewijs en de voorgenomen digitale centrale-bank-valuta (CBDC) zijn geen neutrale moderniseringsstappen. Ze dienen vooral om kapitaal binnen de Europese jurisdictie te houden en kapitaalvlucht te bemoeilijken. Onlangs uitgelekte plannen voor een Europese exit-tax – een heffing die vermogenden een fors deel van hun vermogen moet laten achterlaten bij emigratie – maken het plaatje compleet. Wat als ‘harmonisering’ en ‘bescherming van Europese waarden’ wordt gepresenteerd, is in de praktijk een poging tot kapitaalcontrole. Een recent initiatief van meerdere lidstaten, waaronder Nederland, om een centrale toezichthouder in te stellen die de Europese kapitaalmarkt moet gaan toetsen aan ‘Europese waarden’, illustreert deze tendens. Achter de morele retoriek gaat een mechanisme schuil dat vooral de bestaande belangenstructuren wil beschermen.
Ursula von der Leyen beschuldigde onlangs de Russische Federatie van het optrekken van een digitaal ijzeren gordijn dat burgers onderdrukt en beschuldigde China van protectionisme, terwijl men in Brussel zelf met spoed bouwt aan kapitaalcontroles en een fiscale omheining, om het eigen model te beschermen. De ironie ontgaat velen niet. Een groeiende groep Europese ondernemers verkoopt hun zaak en vertrekt; ze beseffen – net als in de late Sovjet-Unie – dat het gras elders groener is.
De progressieve ideologie die dit geheel bijeenhoudt, is in Europa dieper verankerd dan in de Verenigde Staten. De sociale grondrechten zijn geïnstitutionaliseerd en onderdeel geworden van jurisprudentie en rechtspraak. Het is vrijwel onmogelijk om hier kritiek op te hebben. In de VS daarentegen is er nog wel een mogelijkheid om diezelfde progressieve ideologie te ontwaren en te bekritiseren. Hoewel ook daar deze ideologie in de afgelopen eeuw geworteld is geraakt in grote delen van de samenleving, met name in de universitaire en bureaucratische wereld, kan deze ontwikkeling worden afgezet tegen een belangrijk document: de Onafhankelijkheidsverklaring. Onlangs stelde de Amerikaanse opperrechter Clarence Thomas onomwonden dat de progressieve ideologie – ten tijde van president Woodrow Wilson (1913 – 1921) overgewaaid vanuit Europa en omarmd door Amerikaanse intellectuelen en universiteiten – niet verenigbaar is met de meritocratische principes van dit voor de VS zo belangrijke document.
De progressieve paternalistische ideologie kreeg eind negentiende eeuw voet aan de grond in Groot-Brittannië via de Fabian Society en in Duitsland door de eenwording en centralisatie van overheidsmacht onder Otto von Bismarck. Thomas constateerde echter dat deze ideologie anno 2026 – het jaar dat de VS 250 jaar onafhankelijkheid van de Britse en Europese invloed viert – door de nieuwe koers van de VS op sterven na dood is.
Of deze tendens komt overwaaien vanuit de VS naar Europa, is niet zeker. In Europa lijkt het publieke debat zodanig ingekapseld geraakt te zijn, dat serieuze heroverweging nauwelijks nog mogelijk is. Ook de politieke oppositie van Europese lidstaten zit voor een belangrijk deel nog gevangen in het progressieve denkkader, waardoor hun oplossingen voor maatschappelijke problemen vaak een centralistisch top-downkarakter hebben, doordrenkt met het ‘gelijkheidsdenken’. Bovendien is de Europese netwerkcorruptie hardnekkig, omdat meer dan de helft van de bevolking een baan heeft bij de overheid, een uitkering krijgt, subsidie ontvangt of economisch afhankelijk is van overheidsopdrachten. Het bekende adagium luidt: ‘wiens brood men eet, diens woord men spreekt’. Het is dan ook niet verwonderlijk dat het politieke discours disproportioneel wordt beïnvloed door het progressieve denken.
Nu de Europese structuren van netwerkcorruptie echter van buitenaf onder druk komen te staan, is het de vraag hoe er – na de obligate en al te gemakkelijke afkeer van Trump – zal worden gereageerd. Het blijkt dat het afhankelijk zijn van de Verenigde Staten voor veiligheid, van de Russische Federatie voor energie en van communistisch China voor cruciale importen – afhankelijkheden die natuurlijk niet door Trump zijn veroorzaakt – geen blauwdruk is voor Europese kracht. Europa heeft tot nu toe overleefd, omdat de rest van de wereld het toestond te blijven bestaan.
De Europese Unie functioneert als een traag, ideologisch geladen bestuursapparaat, dat steeds verder verwijderd is geraakt van de economische realiteit en publieke legitimiteit. Het ontbreekt aan echte machtsmiddelen om de eigen regels wereldwijd af te dwingen, terwijl de afhankelijkheid van anderen – voor veiligheid, energie en goederen – groot blijft. De Europese structuren van netwerkcorruptie staan nu voor een onaangename realiteit: hervorming of verval. De tendens is om vast te houden aan de vertrouwde structuren en te proberen de muren hoger te maken. Zolang de reflex vooral verdedigend is, wordt de kwetsbaarheid met de dag zichtbaarder. De realiteit is, dat dit ruimte schept voor een pijnlijke en ongecontroleerde herijking. Voormalig voorzitter van de Algemene Rekenkamer, Arno Visser, stelde bij zijn afscheid drie jaar geleden dat achteruitgang en stagnatie geen noodlot is, maar een politieke keuze. De prijs wordt echter – naarmate keuzes uitblijven – steeds hoger.
– einde artikel –
Je las een Premium artikel uit Gezond Verstand
Volg ons op social media
Kijk en beluister Gezond Verstand via
Gerelateerde berichten
