Europese Russofobie is een mes in eigen buik

De mogelijkheden voor wederzijdse vriendschap en samenwerking tussen de Russische Federatie en het Westen zagen er in 1989 – na het neerhalen van het IJzeren Gordijn, waarbij de fysieke en ideologische grens tussen het kapitalistische West-Europa en het communistische Oostblok werd weggevaagd – nog hoopvol uit. Toen was er een situatie ontstaan waarin werd overwogen om Rusland tot een volwaardig onderdeel van Europa te maken, een Europa dat zich bovendien onafhankelijker van de Verenigde Staten zou kunnen opstellen. Rusland beschouwde de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) – waarin zowel Oost als West waren vertegenwoordigd – als een geschikt framework voor een nieuw Europa. De voormalig communistische reus zag de toenmalige NAVO terecht als een ongeschikt vehikel voor gelijkwaardige samenwerking tussen alle Europese staten, omdat deze organisatie geworteld was in de vrees voor een al dan niet vermeende dreiging vanuit de Sovjet-Unie.

De Verenigde Staten bekeken de situatie door een andere bril. Ze beschouwden Rusland als een overwonnen vijand, en de NAVO als een nuttig instrument dat als waarborg voor het behoud van Amerikaanse macht zou kunnen dienen. Terwijl de NAVO wegens het einde van de Sovjet-Unie eigenlijk geen bestaansrecht meer had, werd het – in weerwil van eerder gemaakte afspraken met het Kremlin – in 1999 uitgebreid met Polen, Hongarije en de Tsjechische republiek, en in 2004 met de Baltische staten.

In zekere zin werd het IJzeren Gordijn gewoon een stuk opgeschoven. De Amerikaanse diplomaat George Kennan noemde dit profetisch: “The beginning of a new Cold War”. Rusland zag het einde van de Koude Oorlog als het juiste moment om weer een onderdeel van Europa te worden, maar dit idee werd door Washington gemarginaliseerd en afgewezen.

Het Samenwerkings- en Partnerschapsakkoord dat in 1997 tussen de EU en Rusland in werking trad, vormde de basis voor nieuwe onderlinge politieke en economische betrekkingen, maar groeide nooit uit tot een werkelijk strategisch partnerschap. Onder meer vanwege de uitbreiding van de EU in oostelijke richting, vanaf 2004, met toetreding van de voormalige Sovjetstaten Estland, Letland en Litouwen.

Vóór de verkiezing van Poetin tot president van de Russische Federatie, heerste er in Rusland grote economische en maatschappelijke chaos, vanwege de plotselinge overgang van communisme naar kapitalisme, waarvoor nog geen institutionele ondersteuning bestond. Onder president Jeltsin bereikte de Russische Federatie een crisis die het land tot een punt van mogelijk totale desintegratie bracht, vanwege de ‘oligarchen’ die zich persoonlijk meester hadden gemaakt van de Russische industrietakken en delfstoffen die niet langer onder nationaal beheer stonden.

Alleen vanwege de standvastige ingrepen van Poetin, samen met de olie- en aardgasprijzenstijging, kon Rusland zichzelf hervinden. Rond 2010 was de EU Ruslands belangrijkste handelspartner. Aan driekwart van de energiebehoeften van de EU werd voldaan door uit Rusland geïmporteerde gas en olie. Deze economische samenwerking had de opmaat kunnen zijn voor een sterk continentaal Europa, dat – zoals Charles de Gaulle het voorzag – zich ‘van de Atlantische Oceaan tot aan de Oeral’ uitstrekte, en Poetin voegde daar nog ‘tot Vladivostok’ aan toe. Het is evident dat Poetin een sterke voorstander was van zulke vreedzame vormen van samenwerking, met juridisch bindende garanties voor Russische veiligheid, waarbij hij dacht aan een NAVO die zich niet verder zou uitbreiden, en een neutrale status voor Oekraïne.

De Maidan-staatsgreep in Kiev maakte in 2014 een definitief einde aan dit soort beloften. Eind 2013 weigerde de toenmalige Oekraïense president Janoekovitsj een associatieverdrag met de EU te ondertekenen. De coup was een antwoord daarop, een door de VS en de EU georganiseerde vijandige daad tegen de Russische Federatie. Het Amerikaanse ‘National Endowment for Democracy’ en ngo’s onder controle van George Soros staken miljoenen dollars in het ophitsen tot grootschalige protesten. Onder meer senator John McCain, vergezeld door de Europarlementariërs Hans van Baalen en Guy Verhofstadt, verschenen op het Maidan-plein om daaraan mee te doen. Door westerse partijen ingehuurde scherpschutters uit Georgië maakten middels een bloedbad – waarbij zowel voor- als tegenstanders sneuvelden – van de staatsgreep een voldongen feit, waarna politieke erfgenamen van met Hitler samenwerkende nationalisten de macht in Kiev konden overnemen. Toch bleef Rusland daarna nog enige tijd een van de belangrijkste handelspartners van de EU.

Pas in februari 2022, met het begin van Poetins Speciale Militaire Operatie in Oekraïne, namen de anti-Russische sancties van de EU dramatische vormen aan, met als resultaat een daling van 61% van de export naar Rusland van begin 2022 tot halverwege 2025 en een daling van 89% van de import uit Rusland. Deze sancties moesten volgens de EU Rusland op de knieën krijgen, maar in feite veroorzaakten ze veel grotere schade aan de Europese economie. Toegang tot goedkope energie werd afgeknepen en Europa werd afhankelijker van lng (vloeibaar aardgas) uit de Verenigde Staten – ongeveer 40% van alle gasimport. Geschat wordt dat de EU alleen al in 2022-2023 € 1 biljoen extra spendeerde aan de import van energie.

Het gebruik van sancties zou je kunnen omschrijven als een vorm van economische en financiële oorlogsvoering. Afgezien van de ervaring dat sancties meestal hun doel voorbijstreven – in Cuba en Noord-Korea hebben ze bijvoorbeeld, hoe langdurig toegepast en hoe intens ook, geen regeringswisseling opgeleverd – hebben ze een disproportioneel effect op de bevolking van de uitvoerende staten, met ernstige humanitaire consequenties. Toch wenst Ursula von der Leyen een consensus onder EU-lidstaten voor de duurste en meest bestraffende set van financiële en economische sancties in de geschiedenis, ook al zorgt dat in Europa voor grote energietekorten, hogere prijzen en een algehele economische ondermijning van de industrie.

Sancties werken altijd twee kanten op. Voor Rusland dwong de invoerstop op Europese industriële en land– en tuinbouwproducten het land tot het ontwikkelen van een formidabele motor onder de economie, de zogeheten ‘importsubstitutie-industrialisatie’, waar de Russische bevolking groot voordeel van ondervindt. Van een grote voedselimporteur is Rusland veranderd in een zelfvoorzienende voedselsupermacht. Complexe meststoffen die men eerst importeerde, maakt men nu zelf. Hetzelfde gaat op voor farmaceutische producten, chemicaliën, plastics en metallurgische producten.

Verder zijn er allerlei gevolgen van sancties die niet meteen opvallen, zoals de immense impact op het luchtverkeer. Sinds eind februari 2022 is het gehele EU-luchtruim gesloten voor alle in Rusland geregistreerde vliegtuigen. In reactie daarop heeft Rusland het luchtruim gesloten voor alle luchtvaartmaatschappijen uit de EU. Al het luchtverkeer vanuit de EU naar Azië, dat vroeger over Russisch grondgebied vloog, moet nu omvliegen, met langere vluchttijden en hogere kosten tot gevolg. Door de langere vliegtijden neemt de frequentie van vluchten af, en op sommige routes trekt men zich geheel terug. Luchtvaartmaatschappijen die wel over Russisch grondgebied mogen vliegen, zijn nu qua vliegtijd en prijs van de vliegtickets in het voordeel. Op intercontinentale routes nemen Chinese, Turkse en andere Aziatische luchtvaartmaatschappijen het voortouw en dit zal de Europese passagiersluchtvaart een slag toedienen waarvan het de vraag is of het zich daar ooit van zal kunnen herstellen.

De EU-sancties hebben de handel en de samenwerking tussen Rusland, China en India versterkt. Zij benutten de Shanghai Cooperation Organization en BRICS+ om een geheel eigen economisch machtsblok neer te zetten, waarbij niet meer gehandeld wordt in dollars, maar in roebels en de yuan. Het BRICS-machtsblok neemt nu al 40% van het bnp van de wereldeconomie voor zijn rekening, vergeleken met 30% voor de G7-landen, terwijl volgens recente berekeningen de economische groei van BRICS+ in 2026 drie keer zo groot belooft te worden als in de G7-landen.

Vanaf 2024 zijn China en India de voornaamste afnemers van Russische olie, terwijl Turkije en de Verenigde Arabische Emiraten fungeren als knooppunt voor zowel de import van Russische goederen als de doorvoer van onder meer elektronica en componenten voor militair gebruik.