Wat een anti-westerse alliantie toont aan financieel en maatschappelijk falen

Politieke coalities zijn niet noodzakelijkerwijs gebaseerd op een gedeelde toekomstvisie. Zeker wanneer de afkeer van een bestaande orde groot is, kunnen fundamentele ideologische of religieuze tegenstellingen naar de achtergrond verdwijnen. Wanneer die orde vervolgens haar gezag verliest, kan de best georganiseerde beweging de uitkomst bepalen. In het Westen zien we steeds vaker de contouren van een coalitie tussen een links-radicale beweging en de radicalere elementen uit migrantengroepen met een islamitische achtergrond, zo waarschuwt de Franse antropologe en kenner van de politieke islam Florence Bergeaud-Blackler, onderzoekster bij het Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS) in Parijs. Deze samenwerking wordt aangeduid als een rood-groene coalitie, waarbij rood verwijst naar radicaal-links en groen naar politieke islam.

De Emiratische minister van Buitenlandse Zaken, Sheikh Abdullah bin Zayed Al Nahyan, deed op het Tweeps Forum in Riyadh eerder in 2017 al een aantal grimmige voorspellingen. Hij switchte hiervoor bewust naar Engels, om de boodschap ondubbelzinnig over te brengen. “Er zal een dag komen waarop we veel radicalere extremisten en terroristen uit Europa zullen zien opduiken, als gevolg van een gebrek aan daadkracht, de drang om politiek correct te zijn, of de veronderstelling dat zij het Midden-Oosten, de islam en de anderen veel beter kennen dan wij. En het spijt me, maar dat is pure onwetendheid.” Hij voegde eraan toe dat stemmen die oproepen tot moord en bloedvergieten al te horen zijn in Londen, Duitsland, Spanje en Italië, dat Saudi-Arabië serieuzer is in de strijd tegen terrorisme dan veel Europeanen, en dat landen die niet optreden, publiekelijk als ‘incubators of terror’ kunnen worden bestempeld. De context was een panel over extremisme en de strijd tegen radicalisering.

In het huidige Frankrijk zien we raakvlakken tussen radicaal-linkse en islamistische politieke bewegingen. La France Insoumise, van presidentskandidaat Jean-Luc Mélenchon, mobiliseert betogers rond economische ongelijkheid, sociale rechten en kritiek op de bestaande machtsverhoudingen. Islamistische organisaties streven vanuit een andere ideologische achtergrond tevens naar een grotere invloed van religieuze normen op het publieke leven.

Een historische parallel van een gelijksoortige coalitie vinden we in de Iraanse Revolutie van 1979. De val van de Sjah was niet uitsluitend het werk van islamistische bewegingen, maar het resultaat van een brede coalitie van religieuze organisaties, marxisten, studenten en nationalisten. Deze groepen hadden uiteenlopende opvattingen over de gewenste inrichting van de samenleving, maar vonden elkaar in hun afkeer van het bestaande regime. Na de val van de Sjah veranderden de machtsverhoudingen snel. De aanhangers van ayatollah Khomeini bleken beter georganiseerd dan veel van hun marxistische bondgenoten en wisten de nieuwe politieke orde naar hun hand te zetten. Progressieve groeperingen, die een belangrijke rol hadden gespeeld in de revolutie, werden vervolgens gemarginaliseerd en vervolgd.

Om te begrijpen waarom deze politieke spanningen juist nu zorgwekkend zijn, moeten we kijken naar de economische fundamenten van de Franse staat. Na de Tweede Wereldoorlog bouwde Frankrijk een omvangrijke verzorgingsstaat op, gefinancierd door sterke economische groei, stijgende productiviteit en een relatief jonge bevolking. Vanaf de jaren tachtig veranderden deze omstandigheden geleidelijk. De groei vertraagde, de bevolking vergrijsde en de kosten van pensioenen, gezondheidszorg en andere collectieve voorzieningen namen toe. Toch werd het stelsel nauwelijks fundamenteel aangepast. Globalisering, financialisering en de toetreding van China tot de wereldeconomie drukten de prijzen van consumptiegoederen, terwijl dalende rentes en kredietexpansie het mogelijk maakten steeds grotere overheidsschulden te financieren. Daarmee konden opeenvolgende regeringen de politieke gevolgen van deze veranderingen afkopen. Democratische besluitvorming heeft daardoor een ingebouwde voorkeur gekregen voor continuïteit. De voordelen van publieke voorzieningen zijn direct zichtbaar, terwijl de kosten over belastingbetalers, toekomstige generaties en schuldeisers worden verdeeld. Hervormingen veroorzaken onmiddellijk weerstand, terwijl de voordelen meestal pas later zichtbaar worden. Deze ontwikkeling heeft een politieke economie gecreëerd waarin gevestigde belangen structurele hervormingen bemoeilijken.