Het Midden-Oosten zoekt een eigen veiligheidsorde

De komst naar Teheran van hooggeplaatste vertegenwoordigers van Saoedi-Arabië, Turkije en Pakistan, de drie landen van het zogenoemde Mekkapact, is een belangwekkend diplomatiek signaal. Het laat zien dat Iran voor belangrijke regionale spelers een noodzakelijke gesprekspartner is en dat gedeelde belangen toenadering mogelijk maken, ondanks historisch wantrouwen. De warme diplomatie viel op. Er waren hartelijke handdrukken en Rezaee begroette Munir als ‘dierbare broer’. Die persoonlijke bejegening gaf het overleg een zichtbaar vertrouwelijke toon en onderstreepte de bereidheid om de onderlinge afstand te verkleinen. Deze toenadering past in een bredere terugtrekkende beweging van de Verenigde Staten, waarbij regionale landen hun veiligheid steeds zelfstandiger organiseren. Als deze ontwikkeling zich duurzaam doorzet, zal ook een volgende eventuele Democratische regering in Washington de vroegere situatie niet eenvoudig kunnen herstellen: inmiddels opgebouwde betrekkingen, nieuwe veiligheidsafspraken en veranderde verwachtingen laten zich niet met een Amerikaanse regeringswisseling terugdraaien. Daarmee tekent zich mogelijk een nieuwe machtsbalans in het Midden-Oosten af, waarin regionale machten meer invloed krijgen op de inrichting van hun eigen omgeving. De ruim vier uur durende gesprekken vormen een belangrijke eerste stap; concrete afspraken en blijvende samenwerking moeten uitwijzen hoe stevig deze verschuiving wordt verankerd.

De toenadering rond het Mekkapact krijgt extra betekenis tegen de achtergrond van de militaire, economische en politieke kwetsbaarheid van Saoedi-Arabië, die de behoefte aan regionale veiligheidsafspraken steeds dringender maakt. Het koninkrijk heeft zijn internationale positie decennialang gebouwd op omvangrijke olie-inkomsten, kostbare westerse wapensystemen en een nauwe veiligheidsrelatie met de Verenigde Staten. Deze zekerheden staan momenteel onder grote druk. Houthi-aanvallen op olie-installaties, luchthavens en andere strategische infrastructuur tonen aan dat een omvangrijk defensiebudget en honderden geavanceerde gevechtsvliegtuigen onvoldoende bescherming bieden tegen raketten en drones. De schade raakt bovendien rechtstreeks aan de economische ambities van kroonprins Mohammed bin Salman. Een land dat internationaal toerisme, grote evenementen en buitenlandse investeringen wil aantrekken, is afhankelijk van veilige verbindingen en vertrouwen in zijn stabiliteit. Afzeggingen van vooraanstaande internationale energiebestuurders bij een congres in Riyad zijn illustratief voor deze kwetsbaarheid.

Wanneer olie-inkomsten teruglopen terwijl herstelwerkzaamheden en defensie steeds meer geld vragen, ontstaat aanvullende druk op de financiering van economische diversificatie en ambitieuze bouwprojecten. Deze achtergrond heeft gezorgd voor een angstige kroonprins, die zich met zijn vaste, persoonlijk geselecteerde beveiligers tussen zwaarbewaakte paleizen met bunkers verplaatst. De dreiging komt bovendien vanuit zijn eigen machtsomgeving. De arrestaties van prinsen en zakenlieden, de gedwongen overdracht van vermogen tijdens de beruchte Ritz-Carlton-operatie en het uitschakelen van rivalen hebben de macht rond de kroonprins geconcentreerd, maar hebben ook blijvende wrok veroorzaakt. Militaire nederlagen en financiële problemen hebben tegenstanders vervolgens aanleiding gegeven om zijn leiderschap ter discussie te stellen. Daar komen de spanningen met stammen en de achtergestelde sjiitische bevolking in het olierijke Oosten bij. De volharding van Ansar Allah (Houthi’s) laat zien hoe moeilijk een tegenstander met een sterke lokale machtsbasis door luchtaanvallen tot overgave kan worden gedwongen. De verbinding in het Mekkapact en de gesprekken in Teheran vormen daarmee een zoektocht naar meer regionale zeggenschap over veiligheid, waarbij vermindering van spanningen ook de economische toekomst van Saoedi-Arabië kan beschermen. Saoedi-Arabië heeft tijdens het overleg in Teheran via Iraanse bemiddeling een financieel pakket van één miljard dollar aangeboden om een staakt-het-vuren met de Houthi-beweging te bereiken en de aanvallen op Saoedische infrastructuur te beëindigen.

Naast de toenadering tot Iran wijst ook de groeiende Turkse betrokkenheid bij het Mekkapact op veranderende veiligheidsverhoudingen in het Midden-Oosten. Er zijn voorbereidingen voor de inzet van Turkse militairen in Saoedi-Arabië binnen een defensieovereenkomst met Pakistan. De eerste inzet bestaat uit technische ondersteuning, luchtverdediging, elektronische oorlogvoering en inlichtingenuitwisseling. Daarmee krijgt Ankara een structurelere positie op het Arabisch Schiereiland. Saoedi-Arabië verkrijgt aanvullende militaire expertise, terwijl Turkije zijn regionale invloed uitbreidt. Pakistans deelname voegt strategisch gewicht toe, maar betekent geen automatische nucleaire bescherming. Ook samenwerking rond de Rode Zee is belangrijk: bescherming van de scheepvaart raakt rechtstreeks aan internationale handel en energievoorziening. Deze ontwikkeling staat tegenover het NAVO-lidmaatschap van Turkije. Ankara kan binnen het bondgenootschap blijven en tegelijkertijd zelfstandige partnerschappen opbouwen, waardoor zijn onderhandelingspositie tegenover Washington en Brussel sterker wordt. De hoofdgedachte is dat Turkije via defensietechnologie, veiligheidssamenwerking en diplomatie uitgroeit tot een invloedrijkere regionale speler. Voor Israël en westerse regeringen betekent dat een complexere strategische omgeving, waarin Turkse belangen steeds nadrukkelijker meewegen.