Het profetisch denkraam van Marten Toonder

Het vervult de denker dezes met een dominant besef, daar het hem gegeven is met een helder denkraam onverwijld door de sluiers van de tijd te blikken, waarin zich thans een angstaanjagende ontwikkeling voltrekt. Dit inzicht stoelt op het fundament van een arbeidzaam leven als diender tot commissaris, thans in ruste, doch van jongs af aan gevormd door de scherpzinnige ontledingen van de grote meester Toonder. Als u begrijpt wat ik bedoel.

Vier kerngebieden illustreren hoe Toonders literaire waarschuwingen de realiteit hebben ingehaald: abstractie van de macht, surveillance-kapitalisme, polarisatie en de technocratische systeemwereld tegenover de menselijke maat. Het eerste gebied betreft de abstractie van de macht. In ‘De Bovenbazen’ (1964) schetste Toonder de absolute top van de economische piramide in de figuur van Steinhacker. De Bovenbazen produceren niets tastbaars, wonen in afgezonderde gebieden en communiceren in onbegrijpelijke afkortingen. Ze handelen uitsluitend in abstracte cijfers. Een beslissing om een fabriek te sluiten is een louter mathematische exercitie, volledig losgekoppeld van de menselijke realiteit. Vandaag zien we de accuraatheid hiervan in de macht van mondiale durfkapitalisten, black-box algoritmes en flitshandel op de financiële markten. De wereldeconomie wordt geregeerd door tech-miljardairs wier vermogens groter zijn dan het bnp van middelgrote natiestaten. Beslissingen over platformvoorwaarden en investeringen in Artificiële Intelligente (AI) vallen in besloten directiekamers in Silicon Valley, ver verwijderd van de maatschappij die de gevolgen draagt.

Toonders daaropvolgende waarschuwingsgebied betreft het huidig surveillance-kapitalisme met de extractie van ‘hachje’. In het verhaal ‘De Sloven’ (1967) introduceerde hij Vlijmen Fileer. Deze tiran ontneemt de bevolking hun hachje – hun ziel, eigenheid en morele intuïtie – en sluit deze op in een bolletje. De burgers veranderen in ‘sloven’: zielloze, productieve wezens die zonder te klagen zonnestenen de berg opduwen. Ze voelen geen diepe pijn, maar ook geen wezenlijke vreugde of opstandigheid meer. Dit is de perfecte metafoor voor het hedendaagse surveillance-kapitalisme, waarin grote techplatforms exact zo opereren. Onze diepste menselijke ervaringen, emoties en vriendschappen worden via intensieve datamining geoogst en opgeslagen in servers. Dit gedragskapitaal voedt voorspellingsmodellen. We worden gereduceerd tot data-leverende sloven die gedachteloos door een tijdlijn scrollen, gestuurd door een algoritme dat onze autonomie uitholt.

Bij een derde gebied waarop Toonder zijn pijlen richtte overheerst de toenemende polarisatie. Met Kwetal (1977) en De Grote Barribal (1965) voorzag hij de dynamiek van de moderne publieke opinie. De Kwetal communiceert louter in betekenisloze kreten, die door herhaling het logische denken platleggen. De Grote Barribal toont hoe een populistische schreeuwer misbruik maakt van onderbuikgevoelens om de macht te grijpen. Dit is de exacte blauwdruk van sociale media en de hedendaagse politieke polarisatie via reguliere mediapropaganda. Algoritmes zijn ontworpen om verontwaardiging te belonen, om zo de schermtijd te maximaliseren. De nuance verdwijnt. Wat overblijft is wartaal, holle retoriek, ‘soundbites’ en de morele tribunalen van de moderne ‘cancelcultuur’.

Verder waarschuwde Toonder voor de hedendaagse technocratische systeemwereld tegenover de menselijke maat. Ambtenaar Dorknoper personifieert de doorgeslagen bureaucratie. Voor Dorknoper bestaat de werkelijkheid pas als deze in de kaartenbak past en aan de vigerende artikelen voldoet. In verhalen zoals ‘De Unistand’ (1979) zien we hoe de drang naar gelijkschakeling, statistiek en reglementering de menselijke realiteit vermorzelt. Hedendaags is Dorknoper gedigitaliseerd. De overheid is getransformeerd naar een systeemwereld die draait op geautomatiseerde risicoprofielen en fraudedetectie-algoritmes. Wanneer het systeem een burger onterecht als fraudeur bestempelt – zoals pijnlijk bleek tijdens de ‘Nederlandse Toeslagenaffaire’ – is de mens machteloos tegenover de binaire logica van de computer. De menselijke maat sneuvelt zodra de wet een rigide algoritme wordt.

Hoewel Toonders fabelwereld profetisch was, is de huidige realiteit op een aantal fronten complexer en dystopischer geworden dan hij destijds kon bevroeden. Er zijn vier blinde vlekken aan te wijzen: de samensmelting overheid en markt, vrijwillige slavernij, grootheidswaanzin en ecologische destructie. De eerste blinde vlek betreft de fusie van overheid en private markt. In Toonders verhalen stonden de overheid (Dorknoper), de wetenschap (Sickbock) en het grootkapitaal (Steinhacker) vaak lijnrecht tegenover elkaar. Dorknoper bestookte Steinhacker met belastingaanslagen, en Steinhacker minachtte de bureaucratie. Toonder voorzag echter niet de totale fusie van deze machten in publiek-private samenwerkingen op mondiaal niveau. Momenteel opereren overheden en Big Tech als partners in surveillance. De staat levert de wettelijke kaders; private technologiegiganten leveren de digitale infrastructuur, zoals digitale identiteitsbewijzen en gezondheidspaspoorten. Dorknoper en Sickbock zitten onder auspiciën van Steinhacker aan dezelfde tafel. Het resultaat is een digitaal surveillancesysteem waarin private poortwachters de verlengde arm van de wet zijn geworden.

De volgende blinde vlek behelst vrijwillige slavernij door dopamine-architectuur. In ‘De Sloven’ was er een tiran nodig die met dwang de hachjes van de bevolking afpakte. Toonder hield geen rekening met de verfijning van het huidige surveillancesysteem, waarin burgers hun ‘hachje’ vrijwillig en met een glimlach inleveren. De Sickbocks van onze tijd gebruiken neurowetenschappen om interfaces te ontwerpen die inspelen op onze biologische kwetsbaarheden. We betalen niet met geld, maar met privacy, data en aandachtsspanne in ruil voor app-gemak en een constante stroom dopamineshotjes. De moderne sloof duwt zijn eigen zonnestenen omhoog en bedankt het systeem voor de ervaring.

De derde blinde vlek vormen de Bovenbazen met een messiascomplex. Steinhacker was een overzichtelijke kapitalist, die geld, rust en een goede sigaar wilde; hij had geen ideologische behoefte om de levenswijze van de Rommeldammers te veranderen. De huidige generatie tech-oligarchen toont daarentegen een uitgesproken grootheidswaanzin (messiascomplex). Gedreven door transhumanisme willen zij de toekomst van de mensheid herontwerpen. Ze investeren in het fuseren van het menselijk brein met AI, genetische modificatie en ruimtekolonisatie. Als geopolitieke spelers beslissen zij eigenmachtig over platformcensuur en satellietnetwerken in oorlogsgebieden. Deze ideologische almacht gaat de flegmatieke Steinhacker ver te boven.

Wat Toonder bij de vierde blinde vlek niet voorzag was de ecologische grens van de machine. Binnen de Bommelsage is de natuur (Zompige Heide of Donkere Bomen Bosch) een autonome, magische kracht die uiteindelijk altijd de balans herstelt. Als de machines van Sickbock ontploffen, schudt de aarde en keert de rust terug. Toonder besefte niet dat de digitale extractie-economie de fysieke systemen van de aarde permanent zou kunnen ontwrichten. Biodiversiteitsverlies, massale ontbossing en grootscheeps geloosd chemisch gif laten zien dat de natuur in de echte wereld geen onuitputtelijke achtergrond is die menselijke dwaasheid ongestraft absorbeert. De machine kan de leefbaarheid op aarde daadwerkelijk definitief vernietigen.

Tegenover deze dystopische alliantie plaatst Toonder geen politieke ideologie, maar een diep-menselijke psychologie. Zijn oplossing ligt besloten in de wisselwerking tussen zijn iconische personages: Tom Poes, Heer Bommel en Markies de Canteclaer. Tom Poes vertegenwoordigt de pure, onbevooroordeelde waarneming. Hij laat zich niet verblinden door glimmende beloftes of bureaucratisch jargon. Zijn nuchtere “Hm” is de ultieme daad van kritische deconstructie. Hij toont dat we de systeemmechanismen moeten doorzien om de zwakke plekken te vinden. Waar Tom Poes ratio levert, brengt Heer Bommel onvoorspelbaarheid. Digitale systemen draaien op voorspelbaarheid en data. Bommel – feilbaar, ijdel, maar gedreven door een warm gemoed – is volstrekt onvoorspelbaar. Hij neemt onlogische beslissingen uit medelijden of koppige trots. Hij is de zandkorrel in de machine. Zijn weigering om zich te gedragen als een gecategoriseerde dataset doorbreekt de kille systeemdwang. Ten slotte voegt de weigerende, aristocratische Markies de Canteclaer hier esthetische en intellectuele trots aan toe.

De waarschuwing is onmiskenbaar. Als u begrijpt wat ik bedoel. Het ware gevaar schuilt niet in dwingende ketenen, doch daarin dat een zielloos raderwerk ons met eigen instemming hervormt tot we geen wezen met een fijngevoelig denkraam meer zijn. Wie louter warm pluche verkiest boven de eigen vrije wil en zijn moreel kompas overdraagt aan kille rekenmachines, sluit zichzelf onherroepelijk op in de kooi van Vlijmen Fileer. Dit geeft te denken! Een samenleving die slechts op efficiëntie stoelt, raakt hopeloos vastgeroest. Een oprecht burger – en hier spreekt een heer van stand – dient zijn kritische blik te scherpen en nimmer een willoos radertje te worden in de kille systemen van de Bovenbazen. Want wie zijn hachje verkwanselt voor digitaal gemak, verliest zijn ware waardigheid. Dit is een vreselijke zaak!