Eric Lopes Cardozo
Op de agenda van de Europese regeringsleiders die op 15 en 16 oktober bijeenkwamen in Brussel, stond onder meer de oorlog in Oekraïne. De ook aanwezige president Zelenski kwam – bovenop een reeds verstrekte lening van € 90 miljard – met een nieuw verzoek van € 70 miljard, om een gat in de begroting voor 2027 te dichten. De oorlogsfinanciering drukt op lidstaten die zelf al tegen hun begrotingsgrenzen aanlopen. Door te wensdenken dat deze leningen en tekorten kunnen worden betaald met bevroren Russische tegoeden en herstelbetalingen, waarbij een Russische overwinning is uitgesloten, heeft de EU zichzelf in een financiële fuik gemanoeuvreerd. Zolang de oorlog voortduurt kunnen leningen en giften worden behandeld als openstaande vorderingen. Bij een vrede zonder Russische betaling zijn het echter de lidstaten die de rekening gepresenteerd krijgen, met gedupeerde Europese burgers.
Nederland laat zien wat de begrotingsdruk betekent. De Miljoenennota 2027 brengt de defensie-uitgaven naar 3,5% van het bbp in 2035, en laat een tekort zien van 2,9% in 2027. De Raad van State constateert dat de rentelasten “nu al fors toenemen” en dat de staatsschuld in 2039 boven de Europese grens van 60% uitkomt. Een afschrijving voor Oekraïne komt daar bovenop.
Die afschrijving is ingebouwd in de financiering. In december 2025 besloot de Europese Raad Oekraïne voor 2026 en 2027 € 90 miljard te lenen, waarvan € 60 miljard bestemd is voor de defensie-industrie en de aankoop van wapens. De Europese Commissie leent dat geld op de kapitaalmarkt, met de lidstaten als garantstellers. Oekraïne hoeft alleen terug te betalen wanneer Rusland herstelbetalingen doet. Doet Rusland dat niet, dan behoudt de Europese Raad zich het recht voor zich de bevroren Russische tegoeden toe te eigenen. De Belgische premier Bart De Wever vergeleek dat met inbreken in een ambassade, de meubels eruit halen en ze verkopen.
Achter de eensgezind ogende EU gaat een interne verdeeldheid schuil. België weigerde eerder de Russische tegoeden rechtstreeks als onderpand te laten dienen. Ruim € 185 miljard ervan ligt bij het Brusselse Euroclear, en België vreesde als gastland aansprakelijk te worden gesteld voor Russische tegenclaims. De Wever voerde als tweede argument aan dat de EU met de constructie feitelijk een eventueel vredesakkoord verhindert. Zijn verzet leverde alleen een andere verdeling van het risico over vierentwintig lidstaten op. Tsjechië, Slowakije en Hongarije doen niet mee.
Tegelijkertijd isoleert Europa zich van Washington. In november 2025 kwam de VS met een 28-puntenplan, waarbij de bevroren tegoeden zouden worden ondergebracht in een Amerikaans herstelfonds en een Amerikaans-Russisch investeringsvehikel. Het tegenvoorstel van Groot-Brittannië, Frankrijk en Duitsland sloot een compromis uit: “Russische staatstegoeden blijven bevroren totdat Rusland de schade aan Oekraïne vergoedt.” In oktober 2026 wees Europa opnieuw een Amerikaans voorstel af om de tegoeden onder Amerikaans beheer te brengen voor vredesonderhandelingen. Ook Londen blijft op die lijn. Op het Warsaw Security Forum in oktober zei de Britse minister van Buitenlandse Zaken Ed Miliband dat Londen bereid is om samen met de EU de bevroren Russische tegoeden in te zetten.
Zolang de oorlog voortduurt, blijft de rekening openstaan. Volgens de Raad van de EU bedraagt de totale steun van de Europese Unie en haar lidstaten aan Oekraïne € 220 miljard, in de vorm van giften en leningen. Die leningen gaan naar een land waarvan de staatsschuld dit jaar oploopt tot ruim 122% van het bbp en dat zijn aflossingen aan internationale schuldeisers al heeft uitgesteld tot 2030. Een vrede zonder Russische herstelbetalingen betekent dat het hele bedrag moet worden afgeschreven. De EU gokt daarmee op herstel, ofwel gaat door, omdat stoppen het verlies definitief maakt.
Op 11 december 2025 werd de Europese voorwaarde ook juridisch verankerd. De Raad van de EU besloot de Russische tegoeden, in totaal € 210 miljard, voor onbepaalde tijd te bevriezen via artikel 122 van het Werkingsverdrag, een noodbepaling waarvoor een gekwalificeerde meerderheid volstaat, zonder raadpleging van het Europees Parlement. Volgens artikel 6 van Verordening 2025/2600 blijven de tegoeden bevroren totdat Rusland de oorlog beëindigt, Oekraïne herstelbetalingen doet ‘zonder nadelige economische of financiële gevolgen’ voor de Europese Unie en geen ernstig economisch risico meer vormt. Een akkoord zonder herstelbetalingen kan de tegoeden niet vrijmaken, tenzij de EU haar eigen verordening terugdraait. In oktober riep de Europese Raad Rusland op tot een onvoorwaardelijk staakt-het-vuren. Een staakt-het-vuren zonder herstelbetalingen maakt echter geen tegoed vrij.
Ook democratisch loopt de rekening via een omweg. De lening van € 90 miljard werd door het Europees Parlement goedgekeurd, en de rente erop komt al uit de Europese begroting. Maar in mei 2025 legde de Raad van de EU het SAFE-instrument, € 150 miljard aan defensieleningen, buiten het Parlement om vast via artikel 122. In december volgde de bevriezing van de tegoeden op dezelfde grondslag. Het Europees Parlement stapte naar het Hof van Justitie, niet gericht tegen SAFE zelf, maar omdat het buitenspel werd gezet. Een derde keer wordt al bepleit: met ‘The Russian Transfer’ zou de EU de tegoeden en de aansprakelijkheid van Euroclear per noodwet overnemen. Het risico verhuist dan van België naar de Europese belastingbetaler.
Het dreigingsbeeld dat deze noodtoestand en de herbewapening moet rechtvaardigen, brokkelt inmiddels af. Op 29 september 2026 vertelde de Litouwse premier Mindaugas Sinkevičius naast NAVO-chef Mark Rutte dat hij had gevraagd of er inlichtingen waren dat Rusland een aanval voorbereidde. Zijn antwoord: “In feite zijn die er niet.” Twee weken later bevestigde Rutte dat. Tijdens een bezoek aan Estland zei hij volgens verslaggevers dat de NAVO geen aanwijzingen ziet dat Rusland een directe aanval op het bondgenootschap voorbereidt, al blijft Rusland een dreiging op de langere termijn.
De oorlog vervult dus zo een functie die verder reikt dan Oekraïne. Zij rechtvaardigt noodbevoegdheden, houdt een verdeelde Europese Unie bij elkaar en geeft een stagnerende economie een investeringsdoel. Brussel zegt dat zelf. Volgens het Defensiewitboek van maart 2025 heeft meer defensie-investering ‘positieve overloopeffecten voor de hele economie’. Een vijand die verdwijnt, neemt die functies mee. Een Russisch dreigingsbeeld stelt het moment uit waarop de Europese Unie haar eigen verval onder ogen moet zien.
Herbewapening als economische motor hebben we al eerder gezien. In de jaren dertig trok Duitsland zijn economie uit de crisis via herbewapening, gefinancierd buiten de begroting om, met de zogeheten Mefo-wissels. Dat geldgebrek een oorlog niet stopt, beschreef Carroll Quigley in Tragedy and Hope. In juli 1914 rekenden militairen op een beslissing binnen zes maanden. Financiële deskundigen meenden dat de goudvoorraden dan uitgeput zouden zijn. Dit was een misvatting, want landen schortten simpelweg de goudstandaard op en leenden bij banken, die het geld zelf creëerden. De rekening schoof zo door naar de toekomst.
In 1921 kreeg Duitsland een herstelbetaling van 132 miljard goudmark opgelegd. Frankrijk en Groot-Brittannië hadden dat nodig voor hun oorlogsschulden van ruim $ 10 miljard aan de VS. Na het Dawes-plan van 1924 leenden Amerikaanse banken Duitsland het geld waarmee het de geallieerden betaalde, die daarmee vervolgens de VS betaalden. Het kasrondje functioneerde zolang er nieuwe leningen bijkwamen. In juni 1931 schortte president Hoover alle betalingen tussen regeringen op. In 1932 werden de herstelbetalingen feitelijk afgeschaft.
Europa heeft de Russische nederlaag alvast in de boeken gezet. Dat is hoe de EU, gespeend van enig historisch besef, de hierboven beschreven constructie hanteert, met één cruciaal verschil. In de jaren twintig was de verliezer bekend en lag de rekening bij een verslagen staat.
De Europese Unie is inmiddels dusdanig verstard dat het vooral bezig is zichzelf in stand te houden, met als gevolg dat iedere hervorming, omzeiling of reactie vooral ten dienste staat van gevestigde belangen. De Europese Unie heeft voor reactie gekozen. De Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal was een instrument dat oorlog onmogelijk moest maken door de daarvoor benodigde grondstoffen te bundelen. De EU van 2026 gebruikt eenzelfde bundeling om een oorlog te financieren waarvan zij de afloop niet meer kan aanvaarden.
– einde artikel –
Je las een Premium artikel uit Gezond Verstand
Volg ons op social media
Kijk en beluister Gezond Verstand via
Gerelateerde berichten
