Bert Timmermans
Om te begrijpen waar deze machtsgreep vandaan is gekomen, moeten we terug naar het begin van de twintigste eeuw. Industriëlen als John D. Rockefeller (Standard Oil) en staalmagnaat Andrew Carnegie ontdekten toen de commerciële potentie van petrochemicaliën: uit aardolie konden synthetische medicijnen worden geproduceerd die, anders dan natuurlijke stoffen, gepatenteerd en met enorme marges verkocht konden worden.
Om deze markt veilig te stellen moesten alternatieve en traditionele geneeswijzen worden teruggedrongen. Samen met de machtige American Medical Association en de Carnegie Foundation stelden zij in 1910 het beruchte Flexner-rapport op. Dit rapport verkondigde de noodzaak om het medisch onderwijs te ‘moderniseren’ en te uniformeren. Abraham Flexner deed vormen van geneeskunde zoals osteopathie, natuurgeneeskunde, homeopathie en kruidengeneeskunde af als wetenschappelijk ongeldig en kwakzalverij.
Rockefeller doneerde vervolgens meer dan $ 100 miljoen aan medische faculteiten en ziekenhuizen in het Westen, onder de duidelijke voorwaarde dat het curriculum werd gestandaardiseerd. Medische studenten leerden voortaan om uitsluitend te werken met gepatenteerde, synthetische medicijnen.
Opleidingen die weigerden mee te gaan in dit biochemische model verloren hun accreditatie of financiering en moesten hun deuren sluiten. Zo werd de basis gelegd voor een uitgebreide machtsgreep door Big Pharma.
Daarbij is het octrooirecht het krachtigste wapen. Wie investeert in de ontwikkeling van een nieuw medicijn, krijgt circa twintig jaar alleenrecht om het te verkopen. Na het verlopen van het patent mogen andere fabrikanten het middel generiek produceren, wat doorgaans leidt tot prijsdalingen van 70 tot 90 procent – voor de oorspronkelijke fabrikant een financieel rampscenario, de zogeheten patent cliff. Om dit verlies te voorkomen hanteert de farmaceutische industrie een arsenaal aan juridische en strategische methoden, die worden aangeduid als evergreening: het kunstmatig geldig houden van monopolies. Zo kan men een kleine moleculaire variant aanbrengen die klinisch nauwelijks meerwaarde biedt maar wel voor een nieuw patent zorgt, hetzelfde medicijn omzetten van een tablet naar een injectie, of bestaande medicijnen samenvoegen tot één capsule met een nieuw octrooi, dan wel een aangepaste dosering voor een nieuwe subgroep patiënten patenteren.
Ruim twee derde van alle nieuw goedgekeurde medicijnen zijn zogeheten me-too drugs: middelen die therapeutisch nauwelijks beter presteren dan bestaande opties, maar wel tegen de hoofdprijs worden gepatenteerd en verkocht.
Daarnaast hanteert Big Pharma de zogenaamde disease mongering: het verlagen van medische drempelwaarden waardoor meer mensen als ‘afwijkend’ gelden en dan natuurlijk zonder meer (farmaceutische) behandeling nodig hebben. Dit gebeurde onder meer bij cholesterol (steeds lagere LDL-streefwaarden), diabetes (de introductie van ‘pre-diabetes’) en osteoporose. De richtlijncommissies die deze normen opstellen, blijken grotendeels te bestaan uit experts met financiële banden met de industrie.
Ook op het gebied van juridische aansprakelijkheid heeft de sector zich goed ingedekt. In de VS betreft dit de PREP Act, die farmaceutische producenten brede juridische bescherming gaf tijdens de zogeheten noodtoestand. Recent (2026) is gemeld dat deze bescherming definitief afloopt nu VS-minister van Volksgezondheid Robert F. Kennedy erkent dat het noodtoestand-argument niet meer opgaat, al blijft aansprakelijkheid voor vaccins in de VS-complex, met meerdere lagen van bescherming die niet in één keer verdwijnen.
In de aankoopcontracten die de EU namens de lidstaten met vaccinproducenten sloot, zijn aanvullende afspraken gemaakt: bij claims van derden zou de aansprakelijkheid van de producent onder voorwaarden door lidstaten worden overgenomen.
Zo werd een sector die al heel goed wist op te komen voor haar eigen belangen, nog eens extra in bescherming genomen. In de praktijk is dan ook te zien dat van enige pushback nauwelijks sprake is.
De uit de machtsgreep voortvloeiende beïnvloeding van de medische praktijk verloopt dus niet via directe steekpenningen of gewapende bedreiging. De industrie bedient zich van subtielere methoden ingebed in de gehele medische infrastructuur, waarin de wil van Big Pharma neerdaalt bij organisaties en personen die aan haar protocollen en richtlijnen dienen te voldoen.
Zo onderhoudt Big Pharma haar netwerk via gefinancierde nascholing en congressen. Omdat medische kennis snel vernieuwt, zijn artsen verplicht tot bijscholing, en een substantieel deel van deze cursussen en internationale wetenschappelijke congressen wordt direct of indirect gesponsord door de farmaceutische industrie. Hierdoor ligt de focus in de praktijk voornamelijk op medicamenteuze oplossingen met nieuwe, geoctrooieerde merkgeneesmiddelen.
Daarnaast bedient de industrie zich van vooraanstaande medisch specialisten en hoogleraren, die worden ingezet bij advisory boards of als hoofdonderzoekers bij trials. Wanneer deze experts optreden op congressen of publiceren in vakbladen, dragen zij de boodschap uit dat de nieuwste gepatenteerde middelen de voorkeur verdienen. Omgekeerd trekken ze publiekelijk de neus op voor wat ze afdoen als onwetenschappelijke, omstreden en onbewezen goedkope middelen.
Het uiteindelijke doel is opname in officiële behandelrichtlijnen: staat een middel eenmaal als ‘voorkeursbehandeling’ vermeld, dan is commercieel succes vrijwel gegarandeerd. Artsen die durven af te wijken door goedkopere of alternatieve middelen off-label voor te schrijven, riskeren sancties van de inspectie (IGJ), tuchtrechtelijke vervolging of het verlies van hun licentie. Het protocol vormt zo het juridische slot op de deur voor alles wat wordt afgedaan als kwakzalverij.
Een schokkend voorbeeld wordt gevormd door artsen die tijdens de Covid-19-periode door de Inspectie werden beboet omdat ze werkzame medicijnen off-label voorschreven die niet in de richtlijnen stonden van het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG). Ze worden tot op de dag van vandaag vervolgd en beboet. De reden: ze hadden de richtlijnen niet gevolgd. Dat de patiënt desondanks genas was van nul en generlei belang.
De gevolgen van deze machtsgreep worden vooral de laatste jaren pijnlijk duidelijk zichtbaar. Zoals het totale gebrek aan innovatie: geen enkel bedrijf kan honderden miljoenen investeren in een stof die niet gepatenteerd kan worden en door concurrenten voor niks kan worden nagemaakt. Hierdoor loopt wetenschappelijk onderzoek naar veelbelovende, goedkope middelen vast die bovendien effectiever zijn dan de dure chemo behandeling. Het ontbreekt aan ruimte om alle voorbeelden te noemen, daarom hier een kleine selectie:
- Ivermectine, ontdekt in 1975 en in 2015 bekroond met de Nobelprijs voor de bestrijding van parasitaire ziekten, verloor zijn patent al in 1996. Een groeiend aantal laboratorium- en klinische studies suggereert dat het ook de vermenigvuldiging van tumorcellen bij onder meer borst-, alvleesklier- en darmkanker kan remmen. Ondanks de lage kosten en het gunstige veiligheidsprofiel ontbreekt grootschalig oncologisch onderzoek, bij gebrek aan commercieel belang.
- Fenbendazol, een veelgebruikt ontwormingsmiddel voor dieren, vertoont in laboratoriumsettings en casusstudies anti-tumoreigenschappen, maar omdat het patent is verlopen ontbreekt de financiële prikkel voor formeel klinisch onderzoek bij mensen.
- Paardenbloemextract blijkt kankercellen te bestrijden. Volgens een laboratoriumstudie gepubliceerd in het tijdschrift Oncotargetdoodt een waterig extract van paardenbloemwortel meer dan 95% van alle kankercellen. Groei van menselijke darmtumoren bij muizen werd met meer dan 90% terugdrongen. Het gebruik van paardenbloemextract bleek veilig, er werden nauwelijks toxische bijwerkingen gevonden. Maar ook in dit geval komt het niet tot een klinische studie bij mensen. Aan paardenbloem extract valt niets te verdienen en het is te vinden in praktisch iedere tuin.
- Stoffen als intraveneuze vitamine C, hoge doses vitamine D, curcumine, psilocybine (bij therapieresistente depressie en Alzheimer) en ketogeen dieet bij tumorreductie, lopen tegen hetzelfde probleem aan: de klinische waarde is moeilijk ‘te bewijzen’ volgens de gangbare protocollen, simpelweg omdat er geen verdienmodel achter zit en de financiering dus ontbreekt.
Nogmaals, de machtsgreep van Big Pharma berust niet op fysieke dwang, maar op het volledig vormgeven van het medische ecosysteem. Doordat onderzoek, onderwijs, nascholing en richtlijnontwikkeling voor het product in belangrijke mate leunen op private, commerciële financiering, onder meer via de Bill & Melinda Gates Foundation en andere ‘charitatieve’ stichtingen, blijft de werking van ons zorgstelsel in de kern gebaseerd op kostbare, gepatenteerde geneesmiddelen.
Toegankelijkheid en betaalbaarheid van de gezondheidszorg kan alleen bereikt worden door een fundamentele systeemhervorming. Dit vereist een harde knip tussen commerciële belangen en medische besluitvorming, gecombineerd met een substantieel publiek fonds voor onafhankelijk klinisch onderzoek naar patentvrije middelen, herpositionering van bestaande medicijnen en preventieve behandelwijzen.
Pas wanneer medische noodzaak en wetenschappelijke feiten zwaarder wegen dan het verdienmodel van het patent, kan de zorg haar oorspronkelijke doel weer volledig dienen: de patiënt genezen.
Zo ver is het nog lang niet, en als het aan Big Pharma wordt overgelaten zal het ook nooit zo ver komen.
– einde artikel –
Je las een Premium artikel uit Gezond Verstand
Volg ons op social media
Kijk en beluister Gezond Verstand via
Gerelateerde berichten
