De geopolitieke herschikking versnelt

Nog belangrijker zijn de ontwikkelingen verder noordelijk in de Donbas. Russische troepen rukken snel op, waardoor significante bevoorradingswegen geblokkeerd kunnen gaan worden. Wanneer deze routes worden afgesneden, zal de Oekraïense verdedigingslinie rond Slovjansk en Kramatorsk vanuit verschillende richtingen omsingeld raken. Deze stedelijke gordel is de laatste grote samenhangende Oekraïense verdedigingslinie in Donbas; ten westen daarvan bevinden zich namelijk veel minder goed voorbereide linies.

Tegelijkertijd intensiveert Rusland de aanvallen op de Oekraïense economische en logistieke infrastructuur. De grootste olieraffinaderij van Oekraïne is na meerdere aanvallen grotendeels buiten bedrijf, terwijl ook een grote staalfabriek zwaar werd getroffen. Tevens wordt de haveninfrastructuur van Odessa voortdurend aangevallen. Hierdoor neemt de druk op de brandstofvoorziening, industrie en buitenlandse handel verder toe. De ontwikkelingen aan het front vallen bovendien samen met ernstige personeelstekorten, economische problemen en nieuwe politieke spanningen in Kiev, waardoor de verschillende militaire, economische en politieke problemen elkaar steeds meer beginnen te versterken.

Een manier om de oorlog met Iran beter te begrijpen, is dat deze niet op een moment kwam dat Trump zelf zou hebben uitgekozen, maar dat deze oorlog inmiddels wel wordt gebruikt om een bredere Amerikaanse herordening van het Midden-Oosten te versnellen. Trump is bezig een terugtrekking uit de regio te organiseren, maar hij kan niet zomaar vertrekken en het bestaande machtssysteem intact laten. Eerst moet een situatie ontstaan waarin de belangrijkste regionale machten elkaar voldoende in evenwicht houden en de stabiliteit niet langer afhankelijk is van Amerikaanse militaire aanwezigheid.

De andere grote buitenlandse machten moeten binnen deze strategie eveneens zoveel mogelijk uit de regio verdwijnen. De toenadering tussen Saoedi-Arabië, Turkije en Pakistan past in dat beeld. Opvallend is dat deze landen ondanks hun verschillende belangen allemaal contacten met Iran onderhouden, waardoor een regionale structuur kan ontstaan waarin de verschillende machtsblokken elkaar begrenzen, zonder dat Washington voortdurend als scheidsrechter hoeft op te treden. Iran wordt ondertussen militair, economisch en financieel onder druk gezet, terwijl wordt gewerkt aan het verminderen van de strategische betekenis van de Straat van Hormuz, en daarmee van een van de belangrijkste kwetsbaarheden van de internationale energiemarkt.

Trump probeert zijn strategie bovendien zo vorm te geven dat het voor een volgende Amerikaanse president moeilijk wordt om eenvoudig naar het oude beleid terug te keren. Daarmee krijgt de huidige oorlog een andere betekenis. Het uiteindelijke doel is niet een permanente uitbreiding van de Amerikaanse militaire aanwezigheid, of een langdurige bezetting van Iran, maar juist het creëren van de voorwaarden waaronder de VS zich uiteindelijk uit het Midden-Oosten kan terugtrekken. Daarvoor moet echter eerst een enigszins stabiele regionale orde achterblijven, waarin Iran voldoende is ingeperkt, de regionale grootmachten zelf verantwoordelijkheid dragen voor het machtsevenwicht en de Amerikaanse economische en veiligheidsbelangen niet langer afhankelijk zijn van voortdurende militaire interventies.

Onder de oppervlakte van de grote geopolitieke verhoudingen tekent zich intussen een verschuiving af in de manier waarop Washington met andere grootmachten omgaat. Onder leiding van FBI-directeur Kash Patel zijn de Verenigde Staten begonnen de operationele samenwerking met zowel China als Rusland op specifieke terreinen te herstellen. Patel bezocht China in november 2025 en opnieuw in juli van dit jaar, waarna vier gezamenlijke werkgroepen werden ingericht rond cyberfraude, drugsbestrijding, geweldsmisdrijven tegen kinderen en de opsporing van voortvluchtigen. Amerikaanse en Chinese functionarissen hebben inmiddels vrijwel dagelijks contact en reizen regelmatig over en weer. Een gezamenlijke operatie van de FBI, het Chinese ministerie van Openbare Veiligheid en de politie van Dubai voor het ontmantelen van een groot cyberfraudenetwerk heeft ongeveer driehonderd arrestaties en de inbeslagname van circa $ 300 miljoen opgeleverd. Nog opmerkelijker is, dat Patel een bezoek aan Moskou en Sint-Petersburg voorbereidt, waarbij de Russische geheime dienst als gastheer zal optreden. De laatste FBI-directeur die Rusland bezocht was Robert Mueller, in 2013.

Deze toenadering staat niet op zichzelf: ook binnen het Pentagon wordt gesproken over herstel van militaire communicatiekanalen met China, terwijl Washington via Steve Witkoff en Jared Kushner intensief contact met Moskou onderhoudt. Daarmee is een politieke benadering zichtbaar die wezenlijk verschilt van de blokvorming van de afgelopen jaren. Zo ontstaat een model waarin soevereine grootmachten hun eigen belangen behouden, maar tegelijkertijd praktische onderlinge afspraken maken over gemeenschappelijke veiligheidsproblemen. De samenwerking tussen de Amerikaanse, Chinese en Russische veiligheidsdiensten is een duidelijke aanwijzing dat de regering-Trump zoekt naar manieren om de verhoudingen tussen de grote mogendheden te organiseren.

Een opvallende ontwikkeling in het Midden-Oosten is de vorming van een nieuw defensiepact tussen Saoedi-Arabië, Turkije en Pakistan. Op 7 augustus jl. ondertekenden de drie landen in Mekka het Mecca Joint Defence Agreement, waarin is vastgelegd dat een aanval op één van de drie landen als een aanval op alle drie wordt beschouwd. Het akkoord bouwt voort op het bilaterale defensieverdrag dat Saoedi-Arabië en Pakistan in 2025 sloten, maar krijgt door de toetreding van Turkije aanzienlijk meer geopolitiek gewicht. De directe aanleiding ligt mede in de sterk veranderende veiligheidssituatie in de regio. De oorlog met Iran, de problemen rond de Straat van Hormuz en de hervatte aanvallen van de Houthi’s vanuit Jemen hebben Saoedi-Arabië duidelijk gemaakt hoe kwetsbaar ze zijn wanneer ze voor hun veiligheid vrijwel volledig afhankelijk blijven van de Verenigde Staten.

Saoedische en Turkse functionarissen benadrukken dat het pact niet tegen een specifiek land is gericht en evenmin moet worden gezien als de oprichting van een nieuw militair blok. Toch betekent het akkoord een belangrijke verandering in de regionale veiligheidsarchitectuur. Pakistan brengt daarbij een groot leger en als enige islamitische staat kernwapens mee, terwijl Turkije beschikt over een omvangrijke defensie-industrie en tegelijkertijd NAVO-lid is. Voor Ankara en Islamabad biedt de samenwerking bovendien toegang tot Saoedische investeringen en een grotere politieke rol in het Midden-Oosten. Daarmee past het akkoord in de bredere ontwikkeling waarbij regionale grootmachten steeds nadrukkelijker proberen hun eigen veiligheidsstructuren op te bouwen, in plaats van uitsluitend te vertrouwen op bescherming van buitenaf. Het kan een eerste aanzet vormen tot een meer autonome veiligheidsorde, waarin Saoedi-Arabië, Turkije en Pakistan gezamenlijk een belangrijk nieuw machtscentrum vormen.

De recente ontmoeting tussen de Amerikaanse president Trump en de Israëlische premier Netanyahu is aanzienlijk minder succesvol verlopen dan Netanyahu na afloop suggereerde. Hoewel hij het anderhalf uur durende gesprek omschreef als een van zijn beste gesprekken ooit met Trump, bleef de mededeling van het Witte Huis beperkt tot de kwalificatie ‘productief’. Opvallend was vooral wat niet werd besproken: Netanyahu kreeg geen toezegging voor een nieuwe Amerikaanse aanval op de zwaarbeveiligde Iraanse nucleaire faciliteit bij Pickaxe Mountain, terwijl Trump voorafgaand aan het bezoek al duidelijk had gemaakt dat hij zich niet door Netanyahu wil laten sturen.