Bert Timmermans
Om te begrijpen waarom psilocybine interessant is, moeten we eerst wat meer weten over de ziekte van Alzheimer. Deze ziekte is geen enkelvoudig probleem, maar een samenspel van drie destructieve processen die zich tegelijkertijd en verraderlijk sluipenderwijs afspelen, vaak al tien tot twintig jaar vóórdat iemand de eerste klachten krijgt.
Het begint met de vorming van eiwitklonten. Foutief gevouwen eiwitdeeltjes hopen zich buiten de zenuwcellen op en verstoren de communicatiestromen tussen de zenuwcellen in de hersenen. Het immuunsysteem probeert deze klonten op te ruimen, maar dat gaat weer gepaard met ontstekingsreacties, die gezonde zenuwcellen ook beschadigen. Tegelijkertijd raken binnen de zenuwcellen de zogenoemde tau-eiwitten beschadigd. Tau fungeert in een gezonde situatie als een soort spoorweg, die de noodzakelijke transporten binnen de cel op gang houdt. Beschadigde tau klit samen tot knopen, waardoor het transport stopt en de cel afsterft.
Aanvankelijk compenseren de hersenen deze problemen door alternatieve routes aan te leggen, totdat er teveel verbindingen verloren zijn gegaan en de schade niet langer te verbergen valt.
De Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA) heeft zeven middelen goedgekeurd voor de behandeling van Alzheimer. De bekendste zijn de cholinesteraseremmers donepezil, rivastigmine en memantine. Cholinesteraseremmers zijn stoffen die de communicatiestromen in de hersenen kunnen versterken. Ze verlichten of stabiliseren tijdelijk de symptomen bij een deel van de patiënten, maar niet iedereen reageert erop en wie dat wel doet, merkt doorgaans dat er slechts sprake is van een beperkt en voorbijgaand effect.
Recentelijk zijn er twee nieuwe middelen bijgekomen: lecanemab en donanemab. Dit zijn een soort antilichamen, specifiek gericht op het opruimen van de schadelijke eiwitklonten in de hersenen. Deze middelen zijn in 2025 door de Europese geneesmiddelenautoriteit EMA goedgekeurd voor de vroege stadia van Alzheimer. Een stap vooruit, maar niet zonder haken en ogen. De behandeling vindt plaats via een infuus, en bijwerkingen, zoals zwellingen of kleine bloedingen in de hersenen, zijn reële risico’s. Bovendien worden deze middelen in Nederland voor de meeste patiënten vooralsnog niet vergoed, of zijn nog niet beschikbaar.
De medische gereedschapskist voor Alzheimer is dus klein en wat erin zit, is verre van volmaakt. Dat maakt de zoektocht naar nieuwe behandelingen niet alleen wetenschappelijk interessant, maar vooral een morele noodzaak.
En nu wat meer over psilocybine. Deze psychoactieve stof, die van nature voorkomt in bepaalde soorten paddenstoelen, met name in de soort Psilocybe, heeft de afgelopen jaren een wetenschappelijke renaissance doorgemaakt. Wat ooit vooral bekendstond als een recreatieve/geestverruimende drug, wordt nu serieus onderzocht als medicijn, zelfs voor allerlei uiteenlopende aandoeningen, zoals depressie, angststoornissen, verslavingen, clusterhoofdpijn (zeer hevige en eenzijdige hoofdpijnaanvallen) en dwangstoornissen.
Voor Alzheimer zijn de potentiële voordelen meervoudig, en dat maakt het gaan toepassen ervan extra urgent.
Psilocybine stimuleert de hersenadaptatie. Dit is de manier waarop de hersenen zich aanpassen aan nieuwe informatie en ervaringen. Neuroplasticiteit, een aspect van hersenadaptatie, is het vermogen van de hersenen om nieuwe verbindingen te vormen en de bestaande te handhaven. Psilocybine versterkt dit vermogen en dat is cruciaal voor de geheugenfuncties, het leren en het aanpassingsvermogen, precies de functies die bij Alzheimer als eerste worden aangetast.
Psilocybine remt ook ontstekingen. Ontstekingsprocessen in de hersenen spelen een sleutelrol bij de schade die Alzheimer aanricht. Psilocybine lijkt ook deze processen te kunnen temperen.
Het verlicht tevens depressie en angst. Dit lijkt misschien bijzaak, maar is dat niet. Depressie en angst zijn niet alleen veelvoorkomende bijverschijnselen van Alzheimer, ze versnellen ook de achteruitgang van het denkvermogen. Een dubbelblinde studie van het COMPASS-onderzoeksteam toonde aan dat een dosis van 25 mg psilocybine een significante vermindering van depressieve klachten bewerkstelligde bij mensen met therapieresistente depressie. Als psilocybine deze klachten ook bij Alzheimerpatiënten kan verlichten, pakt het de ziekte tegelijkertijd op meerdere fronten aan.
Uitgezonderd hallucinogene verschijnselen, zijn de bijwerkingen relatief mild. Klinische onderzoeken van 2018 tot nu laten zien dat ernstige bijwerkingen zeldzaam zijn. Tijdelijke klachten, zoals hoofdpijn, misselijkheid of vermoeidheid komen voor, maar zijn doorgaans dosisafhankelijk en gaan vanzelf over. In vergelijking met de hoge risico’s van de nieuwe antilichaammedicijnen voor Alzheimer is dit profiel zeer gunstig te noemen.
Psilocybine is dus zonder meer veelbelovend. Maar het is nog geen bewezen behandeling voor Alzheimer. Er is meer onderzoek nodig: dat is geen vrijblijvende constatering, maar een forse urgentie. Daarbij komen we een praktisch obstakel tegen: psilocybine veroorzaakt hallucinatoire ervaringen, wat toediening in een klinische setting complex maakt. Het is daardoor ook niet voor iedere patiënt geschikt, zeker niet voor mensen in gevorderde stadia van dementie. Onderzoekers werken daarom aan chemische varianten van psilocybine, die de therapeutische werking behouden, maar de hallucinogene effecten elimineren. Dat onderzoek is veelbelovend, maar vraagt tijd, investeringen en vooral motivatie.
En hier wringt de schoen. Met meer dan 310.000 Nederlanders die leven met dementie, een getal dat naar verwachting in 2050 oploopt tot ruim 610.000 en met de wereldwijde kosten, die richting € 250 miljard per jaar gaan, is het ronduit verbazingwekkend dat het onderzoek naar psilocybine als behandeling voor Alzheimer nog nauwelijks in de kinderschoenen staat.
De patiënten zijn er wel. De urgentie is er wel. Maar in de meeste landen is psilocybine nog steeds een illegale stof, wat klinisch onderzoek belemmert en vertraagt. Dat verklaart echter niet alles. De farmaceutische industrie investeert massaal in medicijnen die patent-beschermd zijn en jarenlange winsten opleveren. Psilocybine is een stof die in de natuur voorkomt. Je kunt er maar beperkt patent op leggen. Een behandeling die misschien slechts enkele sessies vereist en geen jarenlang doorgaande dagelijkse pil, maandelijkse infusen en levenslange afhankelijkheid, past niet in het verdienmodel van de grote farmaceutische bedrijven. De prikkel om te investeren ontbreekt daarom, hoe groot de medische nood ook is.
Dat is de pijnlijke realiteit. Een structureel probleem in de wijze waarop medisch onderzoek wordt georganiseerd en gefinancierd binnen de context van de huidige ongebreidelde farmamacht. Op deze bladzijden is vaker aandacht besteed aan het bredere beeld van in de praktijk bewezen effectieve geneesmiddelen – zoals bijvoorbeeld ivermectine – die in de natuur voorkomen, maar in de protocollaire gezondheidszorg geen rol hebben gekregen vanwege de verreikende macht van het farmaceutisch industrieel complex. Dit gaat intussen zo ver, dat in veel gevallen van kanker waarbij de patiënt op de rand van sterven stond, met ivermectine – soms in combinatie met een tweede middel – algehele genezing kon worden bereikt. Een groot aantal uitgebreid gedocumenteerde gevallen daarvan noopt tot de conclusie dat de macht van de farmaceutische industrie een formidabel obstakel vormt tegen het ontwikkelen van een werkelijk effectieve gezondheidszorg. Ook de belemmeringen die het opwerpt tegen gedegen systematisch onderzoek met betrekking tot niet-farmaceutische geneesmiddelen speelt hierbij een rol.
Dit geldt dus ook voor onderzoek naar middelen tegen Alzheimer. Wanneer commerciële belangen bepalen welke geneesmiddelenonderzoeken prioriteit krijgen, vallen veel kwetsbare patiënten buiten de boot, in dit geval mensen die al niet meer voor zichzelf kunnen opkomen.
De hoop op een doorbraak is reëel. Psilocybine biedt – als het onderzoek zijn belofte waarmaakt – een behandeling die meerdere oorzaken en gevolgen van Alzheimer tegelijkertijd aanpakt: neurodegeneratie, ontstekingen plus het psychisch lijden dat de ziekte vergezelt. Dat zijn dingen die de huidige medicijnen absoluut niet kunnen. Dat onderzoek gaat echter niet vanzelf. Het vraagt om publieke financiering, om wetgeving die klinische studies mogelijk maakt en om een maatschappelijk debat over de vraag wie er eigenlijk verantwoordelijk is voor het oplossen van een volksgezondheidsprobleem van deze ernst en omvang.
– einde artikel –
Je las een Premium artikel uit Gezond Verstand
Volg ons op social media
Kijk en beluister Gezond Verstand via
Gerelateerde berichten
