Diana Saaman
De afgelopen jaren hebben verschillende deskundigen kritiek geuit op de aannames, modellen en uitgangspunten van het stikstofbeleid. Hoogleraar waarschijnlijkheidsrekening Ronald Meester is daarvan een bekend voorbeeld. Hij concludeert dat de basis onder het Nederlandse stikstofbeleid onvoldoende is om de verstrekkende maatregelen te rechtvaardigen. Nederland heeft zichzelf bestuurlijk vastgezet in een modelwerkelijkheid. Modeluitkomsten worden gepresenteerd met een zekerheid die de wetenschap niet kan leveren, terwijl andere wetenschappelijke inzichten nauwelijks doordringen tot beleid en besluitvorming. Ook andere deskundigen en wetenschappers hebben vraagtekens geplaatst bij bepaalde onderdelen van het dominante stikstofverhaal, maar tevergeefs. Onlangs nog presenteerde een brede groep van ecologen, juristen, modelleurs en milieuwetenschappers een wezenlijk andere aanpak. Onder hen bevonden zich Wouter de Heij, Wim de Vries, Han van Dobben en Harm Borgers. Ze hebben gesprekken gevoerd met de minister en een technische briefing gehad met Kamerleden over hun rapport met een afwijkende aanpak voor natuurherstel. Dergelijke analyses hebben niet geleid tot een heroverweging. De gekozen koers blijft overeind. Dat maakt het stikstofdossier interessant. De vraag waarom bepaalde kennis wel bestuurlijk gewicht krijgt en andere niet, lijkt technisch, maar is in werkelijkheid politiek getint.
Kennis bepaalt nu eenmaal hoe we naar de werkelijkheid kijken, bepaalt welke problemen zichtbaar worden en welke oplossingen logisch lijken. Daarom gaat de brief uiteindelijk niet alleen over stikstof, maar over de selectiviteit van de kennis waar beleidsmakers zich van bedienen. En daar verschijnt macht. Niet openlijk als machtsvertoon, maar als het vermogen om te bepalen welke kennis richtinggevend wordt voor het beleid. Het denken over de wisselwerking van kennis en macht is eeuwenoud. Nog niet zo lang geleden herinnerde de Franse filosoof Michel Foucault ons eraan dat macht meer is dan het vermogen om regels op te leggen. Macht werkt ook door te bepalen welke kennis als waar, relevant en gezaghebbend wordt erkend. Vanuit dat perspectief krijgt het stikstofdossier een andere betekenis. Dan gaat het over de productie van bestuurlijke waarheid. De gevolgen zijn concreet. Op basis van die gekozen waarheid worden vergunningen verleend of geweigerd, worden miljarden euro’s gemeenschapsgeld verdeeld om boeren uit te kopen, natuurgebieden in te richten en ruimtelijke keuzes te maken.
De omvang van wat er eigenlijk op het spel staat, blijft vrijwel onzichtbaar, maar feitelijk is dit slepende stikstofdossier nauw verbonden met de ruimtelijke toekomstplannen voor Nederland. In omgevingsvisies richting 2050 staat beschreven dat er veel natuurgebieden bij komen, met ook ruimte voor waterberging, klimaatadaptatie, energietransitie en woningbouw. Voor natuur alleen al gaat het om ongeveer 250.000 hectare extra grond. Die ruimte moet dus onttrokken worden aan de huidige bestemmingen en agrarische eigenaren. Dat zijn ingrijpende veranderingen die achter de schermen op stapel staan.
Het raakt direct aan grondgebruik, eigendom en de positie van de landbouw in Nederland. Tegelijkertijd is met de nieuwe Omgevingswet (2024) een bestuurlijk instrumentarium ontstaan waarmee overheden ruimtelijke ontwikkelingen sterker kunnen sturen. De Omgevingswet is in de plaats gekomen van de eerdere Bestemmingsplannen. In een Bestemmingsplan was duidelijk welke activiteit was toegestaan op een bepaald stuk grond en diende als recht voor de eigenaar. Onteigenen kon alleen in heel specifieke situaties. De Omgevingswet gaat uit van de fysieke leefomgeving die in dienst moet staan van duurzaamheids- en natuurdoelen, waar grondeigenaren zich in moeten schikken. Deze nieuwe wet maakt het makkelijker voor de overheid om te onteigenen ‘ten bate van de leefomgeving’. De mogelijkheden voor grondeigenaren om zich daartegen te verzetten zijn aanzienlijk verminderd. Opmerkelijk genoeg speelt deze veranderde wet en de conceptnota Ruimte nauwelijks een rol binnen het stikstofdebat. De aandacht gaat vooral naar depositiecijfers en emissiereductie. Daardoor blijft buiten beeld dat achter dezelfde ‘stikstofcrisis’ iets fundamenteels schuilgaat dat te maken heeft met eigendom, zeggenschap en letterlijk het toekomstige landschap van Nederland. De stikstofmaatregelen legitimeren daarmee een ruimtelijke herinrichting van ons land, waarover nog geen volwaardig politiek en maatschappelijk debat is gevoerd.
Er wordt gepraat over normen, reducties, vergunningen, modellen en natuurdoelen. Binnen dat vastgestelde kader kunnen mensen van mening verschillen en toch hetzelfde uitgangspunt van de ‘stikstofcrisis’ delen. Daar ligt de diepere machtsvraag. De macht zit niet in het verbieden van andere opvattingen. Zij zit in het bepalen van het kader waarbinnen de discussie plaatsvindt. Wie het kader bepaalt, bepaalt welke vragen logisch lijken, welke oplossingen redelijk worden gevonden en welke onderwerpen buiten beeld blijven. Dat sluit opnieuw aan bij wat Foucault zegt. Zijn punt was niet dat macht mensen voortdurend hoeft te dwingen, maar dat macht mede bepaalt hoe mensen naar de werkelijkheid kijken. Welke begrippen vanzelfsprekend worden. Welke vragen er worden gesteld. En welke vragen niet eens meer worden opgemerkt.
Vanuit dat perspectief krijgt de stikstofdeken een diepere betekenis. Dan gaat het niet alleen om het verhullen van politieke keuzes. Dan gaat het om het organiseren van de manier waarop een samenleving over thema’s nadenkt. Misschien is dat ook de reden waarom zo weinig mensen dit mechanisme herkennen. Zij bevinden zich al binnen het kader dat ter discussie zou moeten staan.
De Britse schrijver en politiek denker George Orwell wees erop dat macht niet alleen werkt via instituties, maar ook via taalgebruik. Wie de woorden bepaalt waarmee een probleem wordt beschreven, bepaalt mede de beperkte waaier van mogelijke oplossingen. Zodra een discussie over de inrichting van Nederland wordt gevoerd in de taal van modellen, juridische noodzaak en stikstof als een verondersteld probleem, verandert de aard van het debat. Wat als een politieke keuze besproken zou moeten worden, verschijnt als technische noodzaak. Dat is de kern van het technocratisch denken en handelen. Kenmerk van technocratie is dat politieke keuzes onzichtbaar worden, omdat alles wordt gepresenteerd als onvermijdelijk verbonden aan modellen, rechtspraak, of de kennis van deskundigen. In het onderhavige geval neemt vrijwel iedereen – deskundige of boer – deel aan een debat waarvan de grenzen al zijn vastgesteld. Zodra een vraagstuk wordt gedefinieerd als ‘een stikstofprobleem’, verschuift de aandacht vrijwel vanzelf naar uitstoot, normen, vergunningen, modellen en natuurdoelen. Het debat gaat dan over oplossingen binnen dat kader en niet meer over de vraag of het probleem eigenlijk wel bestaat of echt ernstig is.
Dankzij dit mechanisme blijft het feit dat ondertussen al stilletjes keuzes zijn gemaakt over landbouw en de toekomstige inrichting van Nederland – buiten beeld. Dat brengt ons tot de vraag waarom we accepteren dat een relatief kleine bestuurlijke en politieke ‘elite’ bepaalt welke kennis bestuurlijk gezag krijgt en de basis mag vastleggen waarop keuzes worden gemaakt die de inrichting van Nederland bepalen. Dat is misschien wel de belangrijkste vraag van het stikstofdossier. Die vraag gaat niet over wantrouwen jegens de wetenschap. Zij gaat over democratische controle. In een democratie moeten burgers en boeren kunnen zien welke keuzes er worden gemaakt, welke belangen worden afgewogen en welk toekomstbeeld wordt nagestreefd. Wanneer die keuzes verdwijnen achter de taal van normen, modellen, rechtspraak en expertise, is er sprake van een democratische crisis, in plaats van een stikstofprobleem.
Dat is uiteindelijk wat de recente stikstofbrief zou moeten oproepen. Niet hoeveel stikstof Nederland moet reduceren, of welke maatregel het meest effectief is, maar of we nog herkennen wanneer politieke keuzes worden gepresenteerd als technische noodzaak. Want zodra niemand die vraag meer stelt, verschuift de macht van het publieke debat ongemerkt naar degenen die bepalen welke kennis bestuurlijk telt. De stikstofbrief gaat daarom niet over stikstof. Zij gaat over kennis, macht en de vraag wie bepaalt welke werkelijkheid bestuurlijk telt.
– einde artikel –
Je las een Premium artikel uit Gezond Verstand
Volg ons op social media
Kijk en beluister Gezond Verstand via
Gerelateerde berichten
