Jeroen van den Berg
Nederland ziet zichzelf al decennia als hoeder van de internationale rechtsorde en als een moreel centrum, niet militair dominant, maar juist juridisch en ethisch invloedrijk. Door dit alles loopt Nederland ver voorop in harde retoriek en juridische escalatie richting Rusland. Daarmee verschuift ons land van rechtsprekende gastheer naar regisseur, een verandering die grote gevolgen heeft voor de Nederlandse positie in het conflict. In Russische staatsmedia wordt de Nederlandse minister van Defensie, Brekelmans, expliciet bestempeld als een van de grootste bedreigingen voor vrede en veiligheid, waarbij zijn retoriek, wapenaankoop-beleid en stappen richting versterking van NAVO-logistiek door het Kremlin worden gezien als een kernfactor in wat zij neerzetten als anti-Russische hysterie.
De oorlog in Oekraïne wordt in het publieke debat niet beschreven als een uiterst complex militair conflict met historische en geopolitieke oorzaken, maar uitsluitend als een strijd tussen goed en kwaad. In dat frame is Rusland de agressor zonder context, en Vladimir Poetin de belichaming van het kwaad. Nederlandse bewindslieden sluiten daar expliciet bij aan, in Kamerdebatten, interviews en internationale fora. Die houding vertaalt zich in symbolische gebaren. Toen de Oekraïense president Zelenski in december vorig jaar de Tweede Kamer toesprak, werd hij ontvangen met een staande ovatie. Het moment werd breed uitgemeten als historisch en moreel juist. Tegelijk bleef onbesproken dat Zelenski al jaren wordt geconfronteerd met ernstige beschuldigingen van corruptie en dat onder zijn leiding het Oekraïense leger ernstige oorlogsmisdaden jegens de eigen bevolking op zijn geweten heeft. Zijn naam dook op in internationale onthullingen over offshore-constructies en belangenverstrengeling, en Oekraïne staat al decennia bekend als een land waar oligarchische macht en politieke invloed nauw verweven zijn. Die feiten verdwijnen volledig naar de achtergrond. In de Nederlandse politieke arena is geen ruimte voor kritische kanttekeningen, de steun moet onvoorwaardelijk zijn.
Diezelfde anti-Ruslanddynamiek is zichtbaar in de manier waarop het Internationaal Strafhof een steeds centralere rol krijgt. De aankondiging van arrestatiebevelen tegen de Russische president en andere functionarissen werd gepresenteerd als een historische doorbraak. Juridische stappen kregen een uitgesproken politieke lading. Waar het Strafhof ooit werd gezien als een instrument dat boven de machtspolitiek stond, wordt het nu door veel landen – en zeker door Rusland en een groot deel van andere niet-westerse landen – ervaren als uiterst selectief en westers georiënteerd. Dat Nederland fungeert als gastland en uitgesproken voorstander van deze juridische koers, maakt het automatisch mede-actor in het conflict, in plaats van een neutrale facilitator. De consequentie daarvan is dat Den Haag fungeert als knooppunt waar beschuldigingen tegen Rusland samenkomen. Onderzoeksjournalisten, internationale aanklagers, ngo’s en politieke delegaties weten Nederland te vinden als propagandapodium. Persconferenties volgen elkaar op, rapporten worden hier gepresenteerd en Nederlandse ministers spreken hun steun uit met niet eerder vertoonde krachttermen die geen ruimte laten voor diplomatieke terughoudendheid. Het benoemen van vermeende Russische oorlogsmisdaden wordt daarmee niet alleen een juridische, maar ook een communicatieve en politieke activiteit, met Nederland als spil. Daardoor vertaalt een geopolitiek conflict zich hier sneller in juridische en morele termen.
De reguliere media spelen in dit proces een versterkende rol. Kranten, nieuwsprogramma’s en talkshows hanteren al geruime tijd een uniform narratief waarin Rusland structureel wordt neergezet als agressor en Poetin als irrationele alleenheerser. Beelden van Oekraïens leed krijgen veel aandacht, maar context, historische achtergronden en kritische vragen over westerse betrokkenheid blijven beperkt. Russische verklaringen worden geframed als propaganda, terwijl Oekraïense en westerse claims zonder scepsis worden doorgegeven. Het resultaat is een medialandschap waarin de waarheid verdacht wordt en afwijkende analyses als ‘pro-Russisch’ worden weggezet. Die sfeer werkt door in de politiek. Kamerleden die oproepen tot voorzichtigheid of tot het openhouden van diplomatieke kanalen, krijgen te maken met extreem felle tegenwind. De ruimte voor debat vernauwt zich op zeer ernstige wijze. In plaats van afwegingen over risico’s, escalatie en langetermijngevolgen, domineren morele urgentie en holle retoriek. De keuze om het conflict sterk te juridiseren heeft verstrekkende gevolgen. Door leiders persoonlijk als oorlogsmisdadigers te bestempelen, wordt onderhandelen erg bemoeilijkt. Conflicten eindigen in de geschiedenis zelden met volledige morele zuiverheid; vaak zijn compromissen, gezichtsredding en wederzijdse concessies nodig. Wanneer een van de partijen echter al definitief als crimineel is geclassificeerd, wordt elke vorm van dialoog politiek toxisch. Nederland draagt bewust bij aan die verharding door het juridische spoor centraal te stellen en het diplomatieke spoor ondergeschikt te maken. Buiten het Westen wordt deze ontwikkeling met argwaan bekeken. Veel landen in Azië, Afrika en Latijns-Amerika zien een patroon waarin internationaal recht vooral wordt ingezet tegen staten die buiten de westerse invloedssfeer vallen. Zij wijzen op conflicten waarin westerse landen zelf betrokken waren, maar waar vergelijkbare juridische stappen uitbleven. In dat licht heeft Nederland zijn imago van neutrale rechtsstaat verloren en krijgt het dat van een verlengstuk van westerse macht, verpakt in juridische taal. Voor Rusland en grote andere delen van de wereld is Nederland daardoor geen neutrale rechtsstaat, maar een voorfront van westerse macht in juridische vorm.
De MH17-ramp vormde een cruciale schakel in de verdere ontwikkeling van het anti-Ruslandsentiment en heeft in Nederland iets onherroepelijks veranderd. Sinds 2014 is de relatie tussen Nederland en Rusland fundamenteel aangepast. In het Nederlandse publieke en politieke bewustzijn is MH17 verankerd als bewijs van Russische schuld en onbetrouwbaarheid. Het dossier heeft een emotionele lading die elke poging tot relativering of bredere context vrijwel onmogelijk maakt. Politiek gezien fungeert MH17 als moreel ankerpunt: het legitimeert een harde lijn en maakt afstand of bemiddeling moreel verdacht. Die emotionele verankering heeft structurele gevolgen. Nederland kan zich nauwelijks nog presenteren als neutrale gesprekspartner richting Rusland. Elke opening wordt gezien als verraad of als ondermijning van gerechtigheid. De MH17-ramp kan qua impact gezien worden als het 9/11 van Nederland. Elke nuance of kritische vraag wordt gezien als “respectloos naar de nabestaanden”. Het dossier is juridisch gekoppeld aan een bredere schuldvraag richting Rusland. Daardoor is MH17 ook een instrument geworden dat de beleidsruimte vernauwt. In combinatie met de huidige oorlog in Oekraïne versterkt dit het beeld van Rusland als permanente tegenstander, niet slechts als tijdelijke vijand. Hierdoor is Nederland structureel niet meer in staat tot objectieve afstand of bemiddeling.
Mark Rutte is de perfecte uitvoerder van deze anti-Ruslandlijn. Hij is ideologisch zeer flexibel en institutioneel extreem loyaal. Hij heeft geen geopolitieke visie, maar is procesmatig enorm trouw aan de macht. Nederland heeft zich door hem gepositioneerd als een betrouwbare havik die graag meewerkt aan de agenda die wordt opgedragen. Nederland behoort tot de meest trouwe NAVO-bondgenoten. Ons land zorgt voor snelle wapenleveranties, escalerende taal en nauwelijks tegenspraak. Nederland heeft weinig eigen strategische autonomie, maar compenseert dit met morele en juridische daadkracht en voorbeeldgedrag binnen NAVO en EU. Dit levert prestige op, maar vergroot tegelijkertijd een grote afhankelijkheid van deze supranationale instanties.
Wat in het Nederlandse discours ontbreekt, is reflectie op de langetermijngevolgen van deze gekozen rol. Door zich zo expliciet op te stellen als initiator en aanjager van juridische stappen tegen Rusland, verliest Nederland niet alleen zijn diplomatieke flexibiliteit, maar ook zijn geloofwaardigheid als bemiddelaar in toekomstige conflicten. Landen die vandaag worden veroordeeld, zijn morgen mogelijk nodig aan de onderhandelingstafel, bij vredesprocessen, energieafspraken of mondiale veiligheidsvraagstukken. Door leiders en staten vroegtijdig juridisch vast te leggen als misdadig, sluit Nederland die deur bij voorbaat. Daar komt bij, dat juridisering van oorlog een gevaarlijk precedent schept. Wanneer recht structureel wordt ingezet als politiek instrument, verliest het zijn neutraliteit en daarmee zijn gezag. In een wereld die steeds multipolairder wordt en waarin de westerse dominantie reeds verdwenen is, zal die ontwikkeling zich tegen Nederland keren.
– einde artikel –
Je las een Premium artikel uit Gezond Verstand
Volg ons op social media
Kijk en beluister Gezond Verstand via
Gerelateerde berichten
