Militarisering van het hoger onderwijs

Naast het ontwikkelen van militaire minoren en de aanstelling van militairen als docenten, heeft de krijgsmacht ook nog een speciaal opleidingsinstituut in het leven geroepen dat zich uitsluitend richt op HBO- en WO-studenten. Dit in 2023 opgerichte instituut draagt de modieuze naam Defensity College en biedt studenten een betaalde deeltijdopleiding tot militair en lokt hen met teksten als: “Wil jij met jouw bijbaan het beste uit je studententijd halen? Steek je kennis in een uniform… Met een bijbaan van 1 à 2 dagen in de week ontdek jij hoe het is om te werken voor een organisatie die van aanpakken weet, terwijl je jouw eigen studiekennis in praktijk brengt voor vrede en veiligheid.”

De afgelopen jaren hebben velen die verbonden zijn aan Nederlandse HBO/WO-instellingen gedemonstreerd tegen de samenwerking met Israëlische universiteiten, vooral wegens hun verstrengeling met de Israëlische krijgsmacht. Vanuit dat oogpunt is de optimistische visie van het Nederlandse HBO/WO-bestuur op samenwerking met de krijgsmacht tamelijk hypocriet. Daarnaast veronderstelt samenwerking dat de HBO/WO-instanties onafhankelijk van elkaar kunnen opereren. In hun relatie schuilen echter grote onevenwichtigheden en die hebben alles te maken met hiërarchie en financiering. Immers, Defensie mag in 2026 € 27 miljard besteden, een stijging van 15% ten opzichte van 2025 en het militaire budget stijgt jaar op jaar verder met dubbelcijferige percentages. Daarentegen wordt het hoger onderwijs van overheidswege geconfronteerd met fikse bezuinigingen. Met een goedgevulde geldbuidel kan Defensie de inhoud van onderwijs en onderzoek dwingend sturen, want de hand die geeft, staat boven de hand die ontvangt.

Bovendien zijn universiteiten in de afgelopen twee decennia voor hun inkomsten deels afhankelijk geworden van de instroom van studenten van buiten de EU. Deze studenten betalen het tienvoudige collegegeld van wat EU-studenten verschuldigd zijn, en die gelden vormen een aanzienlijk deel van het HBO/WO-budget. Veel niet EU-studenten hebben de Chinese nationaliteit. Na terugkomst in hun vaderland vinden velen daarvan direct of indirect goed betaald emplooi bij de Chinese wapenindustrie. China en Rusland zijn onze twee belangrijkste militaire tegenstanders, aldus voormalig minister van Defensie Brekelmans. Nu militairen het onderwijs- en onderzoeksbeleid van kennisinstituten naar zich toe trekken, zullen zij de toestroom van studenten uit landen die forse militaire ambities hebben, verbieden. Bovenop de bezuinigingen vanuit de overheid, betekent dat nog een extra aderlating.

Een belangrijk aspect van academische vrijheid bestaat uit het voor iedereen vrij toegankelijk zijn van onderzoeksresultaten. Hiervoor is een uitgebreid netwerk van wetenschappelijke tijdschriften opgericht, waarin onderzoekers hun nieuw verworven kennis kunnen publiceren. Uitspraken van Brekelmans laten er echter geen misverstand over bestaan dat innovaties die bruikbaar zijn voor de Nederlandse krijgsmacht niet mogen uitlekken naar de tegenstanders. Hij overgiet dit met een militair sausje door te praten over de “veiligheid van kennis” waaraan hogescholen en universiteiten moeten blijven werken. Dit komt feitelijk neer op een publicatieverbod. Het gevolg is een rigoureuze omwenteling in het belonings- en bevorderingssysteem aan kennisinstituten waar ‘output’ – lees: publicaties – de allesbepalende graadmeter vormt voor waardering en carrière. Of onderzoek leidt tot innovatief wapentuig, zal door militairen vastgesteld worden en bepalend zijn voor wetenschappelijke loopbanen. Dat vergt een academische ethiek, die bij veel wetenschappers gewetensbezwaren zal opwekken. Enkele wetenschappers hebben hiervoor al recentelijk in reguliere kranten gewaarschuwd. De kern van de kritiek is, dat wanneer HBO/WO-instellingen verlengstukken van Defensie worden, wetenschappers gedwongen worden hun talenten te gebruiken voor het ontwikkelen van wapens, en onderzoek naar vreedzame oplossingen moeten afzweren.

In samenwerking met het militair-wetenschappelijk tijdschrift Militaire Spectator (het maandblad is opgericht in 1832) pareert een militair historicus dit academische toekomstbeeld met te stellen dat het hier zou gaan om: “een gevaarlijke vorm van academische naïviteit, die realistisch veiligheids-denken infantiliseert”. Voorts beschuldigt deze historicus potentiële gewetensbezwaarden van karakterloosheid: “Een wetenschapper die weigert in de realiteit van geweld, macht, escalatie en strategische competitie te stappen omdat dit ‘te militair’ zou zijn, capituleert moreel en intellectueel en trekt zich terug in een fictieve wereld van wensdenken en pacifisme.”

Het doel is duidelijk; alle inspanningen moeten leiden tot een sterke vergroting van de krijgsmacht, onder andere door het kweken van reservisten. Dat de wervingsacties zich richten op HBO/WO-studenten is een signaal dat met militarisering van het hoger onderwijs voorgesorteerd wordt op het reactiveren van de dienstplicht door herinvoering van de opkomstplicht. Opmerkelijk genoeg ontbreekt in het coalitieakkoord van CDA, D66 en VVD een in steen gebeitelde paragraaf waarin beëindiging van de oorlog in Oekraïne – gepaard gaand met vredesbesprekingen – de hoogste prioriteit heeft. Integendeel, onze bewindvoerders zetten zwaar in op militarisering en kibbelen voor de bühne over wat de meest geschikte groepen in de samenleving zijn om de zwaarste financiële lasten aan te kunnen opleggen.

Wat vertel ik mijn medemens?

Het Nederlandse ministerie van Defensie wil nauwer gaan samenwerken met HBO/WO-instellingen om hun (technologische) kennis en onderzoekservaring te benutten voor het vergroten van de militaire slagkracht.

Ook wil Defensie een deel van de per 2030 beoogde 100.000 reservisten gaan werven uit de studentengeledingen van HBO en WO.