Eric Lopes Cardozo
Tegen deze achtergrond krijgt een ogenschijnlijk technisch handelsverdrag een explosieve lading waarmee de toch al verzwakte positie van Europese boeren verder wordt ondermijnd. Op 17 januari jl. werd na 25 jaar onderhandelen het EU-Mercosur-akkoord overeengekomen dat de Europese markt dreigt te openen voor grootschalige import van goedkopere en minder streng gereguleerde landbouwproducten uit Zuid-Amerika. Voorstanders spreken van een historisch akkoord dat zou leiden tot een van de grootste vrijhandelszones ter wereld, met een gezamenlijke bevolking van ca. 800 miljoen mensen.
De Mercosur-douane-unie bestaat uit Argentinië, Brazilië, Paraguay en Uruguay. Bolivia en Chili behoren ook bij deze douane-unie, maar maken geen deel uit van de handelsovereenkomst met de EU. Het oorspronkelijke Mercosurverdrag stamt uit de vroege jaren negentig van de vorige eeuw en had als doel het creëren van een gemeenschappelijke markt in Zuid-Amerika. De huidige EU-Mercosur-handelsovereenkomst beoogt het wegnemen van importheffingen, het bevorderen van handel en investeringen en het openen van markten aan beide zijden van de Atlantische Oceaan. Tegelijkertijd bevat het verdrag toezeggingen op het gebied van duurzaamheid, milieu en klimaat. Critici stellen terecht dat deze vooral dienen om politieke weerstand te temperen en juridisch nauwelijks afdwingbaar zijn.
Voor de EU ligt de nadruk bij het verdrag vooral op industriële export en strategische toegang tot grondstoffen. Auto’s, machines, wijn en sterke drank moeten makkelijker toegang krijgen tot Zuid-Amerikaanse markten. In ruil daarvoor wordt de Europese markt verder opengesteld voor rundvlees, suiker, soja en andere landbouwproducten.
Daarnaast speelt geopolitiek een duidelijke sleutelrol. De EU wil haar afhankelijkheid van China verkleinen en zoekt alternatieve bronnen voor kritieke grondstoffen als lithium en grafiet, onmisbaar voor de energietransitie. Zuid-Amerika wordt daarbij gezien als strategisch alternatief. Dit lijkt de nieuwe lijn te zijn, want de EU hoopt op korte termijn ook handelsakkoorden te kunnen sluiten met andere landen, zoals India en de Verenigde Arabische Emiraten. In het geval van de Mercusor-overeenkomst wordt de prijs van deze geopolitieke heroriëntatie in ieder geval zwaar betaald door de Europese landbouw.
Het verdrag is inmiddels ondertekend, maar moet nog worden geratificeerd door de afzonderlijke EU-lidstaten. Al vanaf het begin bestaat er forse weerstand. Met name Frankrijk, Polen, Oostenrijk, Ierland en Hongarije hebben zich tegen de overeenkomst uitgesproken. Zij wijzen op de risico’s van oneerlijke concurrentie voor de landbouwsector en op mogelijke schadelijke milieueffecten, zoals intensiever pesticidegebruik en versnelde ontbossing. Ook landbouworganisaties luiden de noodklok. Zij vrezen dat de producten waarmee Europese boeren moeten gaan concurreren, niet aan dezelfde binnen de EU verplichte productie en milieunormen hoeven te voldoen. Volgens hen ontbreekt het bovendien aan effectieve controle op naleving van die normen in Zuid-Amerika. Milieuorganisaties sluiten zich deels bij deze kritiek aan, al leggen zij de nadruk vooral op de gevolgen voor klimaat en natuur. In hun ogen staat het verdrag dan ook haaks op de Europese ambities rond duurzaamheid en biodiversiteit.
De onvrede is niet tot vergaderzalen en persberichten beperkt gebleven. In meerdere Europese landen, waaronder België, Duitsland en Frankrijk, zijn boeren massaal de straat opgegaan om te protesteren tegen het verdrag. Snelwegen werden geblokkeerd en in sommige gevallen kwam het tot harde confrontaties met de politie. Voorafgaand aan een stemming in het Europees Parlement (EP) in Straatsburg werden demonstranten met traangas uiteengedreven. De beelden hiervan geven weer hoe diep de kloof is geworden tussen Europese beleidsmakers en de landbouwsector.
De reden dat het EU-Mercosur-verdrag nog niet geratificeerd is door de EU-lidstaten is eenvoudig: binnen meerdere lidstaten bestaat simpelweg onvoldoende politieke steun. De Europese Commissie lijkt onder het mom van snelheid en efficiëntie echter koste wat het kost het verdrag te willen doordrukken. Wellicht dat zelfs gezichtsverlies een rol speelt, want Commissievoorzitter Von der Leyen noemde de deal bij de jaarlijkse bijeenkomst van het WEF in Davos nog “een sterke boodschap aan de wereld”. Om de gang erin te houden heeft men een omstreden juridische constructie uit de kast gehaald. Het verdrag is namelijk kunstmatig opgesplitst in twee delen: een handelsdeel dat uitsluitend onder EU-bevoegdheid zou vallen, en een politiek-juridisch deel dat aan de lidstaten moet worden voorgelegd. Door deze splitsing kan het handelsdeel voorlopig worden goedgekeurd zonder instemming van nationale parlementen. Daarmee wordt het democratische besluitvormingsproces omzeild door tegenstanders grotendeels buitenspel te zetten.
Deze aanpak heeft echter tot nieuwe problemen geleid. Het handelsverdrag ligt momenteel namelijk stil door een besluit van het Europees Parlement (EP) waarmee de goedkeuringsprocedure is opgeschort en eerst moet worden voorgelegd aan het Hof van Justitie van de EU. De meerderheid van het EP vindt het gevolgde proces namelijk ondemocratisch en wil de juridische houdbaarheid ervan toetsen. Het gevolg is een langdurige juridische procedure die jaren kan gaan duren. Zolang het Hof geen uitspraak heeft gedaan, blijft de status van het verdrag onzeker.
De reguliere media lijken zich vooral te scharen achter het idee dat het handelsverdrag er noodzakelijkerwijs moet komen. De NOS noemde het dreigende uitstel een “klap voor Von der Leyen”. Het NOS-verslag vermeldde verder uitspraken van de Duitse bondskanselier Merz die de beslissing van het EP als “betreurenswaardig” bestempelde en een “verkeerde inschatting van de geopolitieke situatie”. Merz wil dat wordt aangestuurd op een voorlopige invoering van het verdrag. De NOS haalt verder Europarlementariër Bart Groothuis (VVD) aan die vindt dat Europa zichzelf nu buitenspel heeft gezet en zich isoleert op basis van onjuiste informatie en bangmakerij. Europarlementariër Jessika van Leeuwen (BBB) kwam aan bod met een kritische noot van procedurele aard. Er wordt echter niets gerept over de werkwijze van de Europese Commissie of bijvoorbeeld de tegenstrijdigheid van het verdrag met de eigen Europese Green Deal. Veelzeggend is dat het lot van de boeren nauwelijks, en dan nog slechts terloops, wordt genoemd.
BNR had ook een reactie op het vastlopen van het verdrag met als kop: “Terugsturen Mercosur-verdrag naar Europees Hof is ‘pure sabotage’.” Hiermee werd Europarlementariër Gerben-Jan Gerbrandy (D66) aangehaald die de gang naar de rechter bestempelde als “pure sabotage van partijen die tegen het akkoord zijn”. Hij bestempelde het besluit van het Europees Parlement als “onverantwoord”. Van een ondemocratisch proces is volgens hem dan ook geen sprake. Volgens hem is 25 jaar praten genoeg reden om in te stemmen met het verdrag. Tijdsduur is daarmee belangrijker dan inhoudelijkheid. De enige kritische noot bij BNR komt van Greenpeace, al is ook hier de kritiek vooral van procedurele aard. Het komt er vooral op neer dat de bezwaren serieus genomen moeten worden. Verder veroordeelt de organisatie de poging van de Europese Commissie om het Europees Parlement buitenspel te zetten.
Het EU-Mercosur-verdrag laat zien hoe Europese beleidsdoelen, geopolitiek en vrijhandel samenkomen ten koste van de landbouw. Dat het akkoord voorlopig niet wordt ingevoerd, is geen overwinning voor boeren, maar het gevolg van politieke weerstand en juridische onzekerheid. De gekozen route van de Europese Commissie, waarbij democratische controle zoveel mogelijk wordt omzeild, onderstreept hoe groot de kloof is geworden tussen beleid en werkelijkheid. De Europese boer fungeert daarbij steeds nadrukkelijker als wisselgeld. In dat licht is EU-Mercosur-verdrag geen incident, maar een symptoom van een bredere koers die de toekomst van de Europese landbouw fundamenteel in de richting van een ondergang zet.
– einde artikel –
Je las een Premium artikel uit Gezond Verstand
Volg ons op social media
Kijk en beluister Gezond Verstand via
Gerelateerde berichten
