‘Scientisme’: wanneer wetenschap een geloof wordt

Wat hierbij essentieel is, is dat zulke verschuivingen niet puur rationeel of geleidelijk aan verlopen, maar vaak gepaard gaan met weerstand, sociale dynamiek en zelfs generatiewisselingen. Kuhn suggereerde daarmee dat wetenschap niet alleen een neutraal proces van feitenverzameling is, maar ook een menselijke praktijk, die beïnvloed wordt door groepsdenken, instituties en gevestigde belangen. Zijn werk ondermijnt daarmee het idee dat er zoiets bestaat als één definitieve vorm van wetenschap à la scientisme, die boven elke discussie verheven is.

Een van de meest concrete uitingen van scientisme in de moderne samenleving is het onvoorwaardelijke vertrouwen in modellen, zoals wiskundige representaties van de werkelijkheid, die worden gebruikt om voorspellingen te doen over klimaat, economie of pandemieën. Binnen de denkwijze van scientisme verschuift de status van wetenschap van hulpmiddel naar autoriteit. Klimaatmodellen, epidemiologische modellen en economische prognoses worden dan niet langer gepresenteerd als benaderingen, met aannames en onzekerheden, maar als objectieve voorspellingen, waarop beleid rechtstreeks gebaseerd moet worden.

Hier wordt het denken in termen van paradigma’s bijzonder relevant. Wat namelijk buiten het denkkader valt, blijft per definitie onzichtbaar in de uitkomst van het toegepaste model. Toch wordt in het publieke debat gedaan alsof modellen de werkelijkheid representeren, in plaats van dat ze een interpretatie zijn van die werkelijkheid binnen een bepaald raamwerk. Cijfers en grafieken krijgen hierdoor een status van onaantastbaarheid, terwijl de onderliggende aannames geen onderwerp van breed debat meer zijn.

Tijdens crises wordt dit extra versterkt. Beleidskeuzes worden gelegitimeerd met verwijzingen naar ‘wat de modellen zeggen’, waarbij politieke en morele afwegingen worden verpakt als technische noodzaak. Daarmee ontstaat een situatie waarin onzekerheid wordt weggemasseerd in gebrekkige communicatie, en waarbij afwijkende interpretaties worden gezien als onwetenschappelijk. Elk model is per definitie een vereenvoudiging; het abstraheert de complexiteit van de werkelijkheid, om hanteerbaar te blijven. Wanneer het feit van die vereenvoudiging echter wordt vergeten en het model zelf als realiteit wordt behandeld, ontstaat precies de verschuiving die scientisme kenmerkt, namelijk van kritisch instrument naar object van geloof.

Wetenschap bestaat niet in een vacuüm, maar wordt bedreven binnen allerlei instituties, zoals universiteiten, onderzoekscentra, overheden en bedrijven. Financiering, reputatie en politieke belangen spelen allemaal een rol bij welke vragen worden gesteld en welke antwoorden worden benadrukt. Wanneer die ‘wetenschappelijke autoriteit’ vervolgens wordt gebruikt om beleid te legitimeren, ontstaat een complexe wisselwerking tussen kennis en macht. Beleidskeuzes worden gepresenteerd als ‘voortkomend uit de wetenschap’, terwijl ze in werkelijkheid politieke afwegingen bevatten. Dit leidt tot een situatie waarin wetenschappelijke onzekerheden worden weggelaten in de communicatie, alternatieve perspectieven geen ruimte krijgen, en het debat verschuift van inhoud naar legitimiteit. Wetenschap is dan niet langer een bron van inzicht, maar een instrument van overtuiging.

Een van de meest zorgwekkende gevolgen van scientisme is de corrumpering van het begrip wetenschap. Dit, omdat de cultuur rondom wetenschap compleet veranderd is. Waar kritiek en tegenspraak ooit de motor vormden van vooruitgang, is nu een klimaat ontstaan waarin afwijkende stemmen steeds vaker worden gezien als bedreigend. De ‘afvalligen’ – wetenschappers, denkers of burgers die kritische vragen stellen bij de dominante narratieven – worden niet alleen inhoudelijk bestreden, maar ook sociaal en maatschappelijk gemarginaliseerd. Zij krijgen labels opgeplakt als wetenschapsontkenner, anti-vaxxer of complotdenker, waardoor hun positie bij voorbaat al wordt verzwakt. De discussie verschuift daarmee van argumentatie naar reputatie. Dit mechanisme werkt ontmoedigend en disciplinerend: wie ziet wat er gebeurt met critici, zal minder snel zelf nog zijn nek uitsteken. Het gevolg is een vorm van zelfcensuur en conformisme, precies het tegenovergestelde van wat wetenschap nodig heeft om gezond te blijven. Ironisch genoeg leidt juist deze drang naar zekerheid – kenmerkend voor scientisme – tot een verarming van het wetenschappelijk proces. Wanneer bepaalde vragen niet meer gesteld mogen worden, en bepaalde conclusies worden gezien als onaantastbaar, raakt wetenschap los van haar eigen fundament en wordt daarmee een georganiseerd machtsmiddel. In plaats van een open systeem dat zichzelf voortdurend corrigeert, ontstaat een gesloten kring waarin bevestiging belangrijker wordt dan het zoeken naar waarheid. En juist daar, in die verschuiving van kritische zoektocht naar beschermde consensus, voltrekt zich de corrumpering van de wetenschap.