Tjeu Lemmens
Meer dan onder normale omstandigheden zou het aanleggen van noodvoorraden een vanzelfsprekende reactie moeten zijn van landen met weinig eigen grondstoffen, zoals Nederland. De olie- en gasprijzen stegen sterk na de grootschalige luchtaanvallen van de VS en Israël op Iran, waarop Iran reageerde met tegenaanvallen op naburige Amerikaanse militaire bases. Nadat Trump op 23 maart aankondigde vredesonderhandelingen met Iran te willen starten, maakte de olieprijs de omgekeerde beweging op de termijnmarkten en daalde met 10%. Zulke prijsschokken tonen aan hoezeer geopolitieke spanningen invloed hebben op de prijzen van eerste levensbehoeften waartoe ook energie behoort.
Ondanks de sussende ‘gaat-u-maar-rustig-slapen’-woorden van de minister, adviseren deskundigen de overheid om maatregelen te nemen teneinde de kwetsbaarheid voor een energiecrisis als gevolg van geopolitieke spanningen te verminderen. Hun aanbevelingen, 32 in totaal, zijn samengebracht in het rapport Autonoom en veilig: hoe Nederland zijn energiepositie kan versterken, dat op 11 maart werd gepubliceerd. Hierin geven 22 experts, meest werkzaam bij universiteiten, maar ook bij Instituut Clingendael, TNO en particuliere bedrijven, aanbevelingen om de energievoorziening onafhankelijker van andere landen te maken.
Het uitgangspunt van het rapport is tweeledig. Door “ongekende wereldwijde conflicten” kan Nederland niet meer volstaan met zich voor te bereiden “op rechtstreekse Russische aanvallen op de Nederlandse energievoorziening”. Want ook de aanval van de VS op Iran leidt tot instabiele energievoorzieningen en prijsopdrijvingen. Ten tweede is de ooit profijtelijke globalisering, waarbij westerse landen de productie van goederen decennialang uitbesteedden aan de goedkoopste landen met China voorop, omgeslagen in een pijnlijke afhankelijkheid. Nieuwe Chinese generaties hebben zich de westerse technologieën eigen gemaakt waardoor de EU eenzijdig afhankelijk is geworden van de invoer van mineralen, hoogwaardige elektronica en auto’s uit China. Maar: “Ook met deze grootmacht is steeds minder sprake van vriendschap.”
In 2010 was Nederland voor 20% afhankelijk van energie-import, maar de afhankelijkheid is inmiddels opgelopen tot 80% wegens het sluiten van het Groningenveld. In het rapport staan nog meer verontrustende cijfers. Zo heeft de EU de afhankelijkheid van Russisch gas, dat aangevoerd werd via pijpleidingen, verruild voor LNG dat in 2025 voor driekwart per schip aangevoerd werd uit twee landen: de VS (61%) en Qatar (13%). Een derde van het aardgas dat de EU-lidstaten verbruiken wordt door Noorwegen ingewonnen en getransporteerd via pijpleidingen op de Noordzeebodem, die kwetsbaar zijn voor sabotage. De gaswinning uit het Groningenveld is volledig gestopt en het regeringsvoornemen is om de gasputten voor eeuwig onklaar te maken door ze vol te storten met beton. Een kwart van de gasputten is op deze manier al ontmanteld. Het rapport wil de regering aansporen om verstandige besluiten te nemen “in een geheel nieuwe wereld waarin strategische autonomie voorwaarde is voor overleven”. En een van die verstandige besluiten is om de zinloze vernietiging van gasputten te beëindigen, want ontmanteling “creëert een ernstige geopolitieke verslechtering” en gascentrales blijven belangrijk voor de leveringszekerheid van elektriciteit. Daarnaast bepleit het rapport de aanleg van grote voorraden gas, olie en steenkool en de uitbreiding van aanvoerlijnen en opslagcapaciteit voor energie.
Anders dan onze bewindslieden getuigen de deskundigen met deze aanbevelingen van een realistische visie op de Nederlandse energievoorziening. Bij de aanbevelingen zijn echter enkele kanttekeningen te plaatsen, want de deskundigen komen niet helemaal los van ideologie. Dat betreft vooral twee aanbevelingen die focussen op de energietransitie. Die moet voortgezet worden en zelfs versneld om de hoge importafhankelijkheid te verminderen. Dit is een vorm van stuivertje wisselen. De importafhankelijkheid van energie wordt ingeruild voor importafhankelijkheid van metalen die nodig zijn voor de productie van elektriciteit uit zonne- en windenergie en de opslag daarvan in batterijen. Momenteel wordt in de EU 20% van het kobalt en minder dan 1% van het lithium uit elektrische autobatterijen hergebruikt. Naast het opschalen van recyclen bepleit het rapport het verhogen van de productie van waterstofgas uit zonne- en windenergie, hoewel transport van dit licht ontvlambare gas met explosiegevaar gepaard gaat.
De aanpak die de deskundigen voorstaan richt zich meest op oplossingen voor de lange termijn. Enkele adviezen betreffen de korte termijn. Zo wordt de regering aangeraden om energiebelastingen niet te verlagen, omdat hoge prijzen burgers aanmoedigen hun energieverbruik te verminderen. Deze aanbeveling is in lijn met de adviezen van het Internationaal Energieagentschap (IEA), dat op 20 maart waarschuwde voor een ernstige energiecrisis. Om het energieverbruik te verminderen oppert het IEA verlaging van de maximumsnelheid op autowegen, woon-werkverkeer met meerdere passagiers in de auto, minder vliegen, elektrisch koken en andere acties om het olie- en gasverbruik te verminderen waartoe de overheid burgers moet aansporen.
In het voorgaande ging het vooral om de kwetsbaarheid van de Nederlandse energievoorziening. Geopolitieke spanningen tasten ook de voedselzekerheid van de bevolking aan. Vaak wordt beweerd dat Nederland lijdt aan bovenmatige voedselproductie. Aan deze bewering wordt de vraag gekoppeld: waarom zou het dichtstbevolkte EU-land dat op plaats vijf staat van dichtbevolkte landen wereldwijd, stadstaten als Macau, Monaco en Singapore daargelaten, overvloedig voedsel fabriceren?
Op het eerste gezicht is dat een terechte vraag. Een minder oppervlakkige blik op de Nederlandse voedselvoorziening toont echter een andere werkelijkheid. In geld uitgedrukt is Nederland na de VS de grootste landbouwexporteur ter wereld. Daarbij moet bedacht worden dat de Nederlandse landbouwsector niet alleen voedsel produceert. De grootste landbouwomzet wordt behaald met de export van bloemen en planten. Van de voedselproducten – eieren, vlees en zuivel – wordt 75% uitgevoerd. De snelle maar ondoordachte conclusie is dat voedselproductie met driekwart gereduceerd kan worden zonder dat Nederland zijn voedselautonomie zou verliezen. Maar mensen eten niet uitsluitend dierlijke eiwitten en sommige mensen eten die helemaal niet. Nederland importeert graan, fruit, noten, plantaardige oliën en andere etenswaren. Voedsel behoort, meer nog dan energie, tot de meest essentiële levensbehoeften en is daarmee in geopolitiek roerige tijden een uitstekend ruilmiddel voor grondstoffen en voedsel dat op eigen bodem niet geteeld kan worden. Met de productie van hoogwaardige dierlijke eiwitten, die in het buitenland gretig aftrek vinden, heeft Nederland wereldwijd een sterke economische uitgangspositie. Het afstemmen van de voedselproductie op de binnenlandse behoefte alleen is vanuit oogpunt van strategische autonomie een onverstandige zet.
Als Nederland niet in grote mate zelfvoorzienend wordt qua voedsel, energie en andere basisgoederen, wordt de toekomst van het land bepaald door China en andere opkomende grootmachten. In dit nieuwe geopolitieke raamwerk is de uitsluitende focus op militarisering vrijwel zinloos. Verstandig bestuur bestaat niet alleen uit het aanpakken van urgente problemen, maar ook uit het ontwikkelen van slimme plannen voor de lange termijn. Daarbij zou men verwachten dat bekwame bewindvoerders de koers van het beleid veranderen wanneer de geopolitieke wind krachtig uit een andere hoek waait. Dat vergt politici met een holistische visie op de toekomst. Die ontbreekt bij Nederlandse bewindvoerders. Voor hen is regeren niet vooruitzien. Zich aandienende problemen worden gefragmenteerd benaderd, in een vakje gestopt en behandeld alsof er geen enkel verband bestaat met het grote complex van problemen. Resultaat is meestal dat geen enkel probleem wordt opgelost en nieuwe problemen worden gecreëerd. De huidige geopolitieke situatie vergt van bewindslieden dat zij hun ideologische veren afschudden en inruilen voor een visie waarin de bescherming van het welzijn van de eigen bevolking de hoogste prioriteit heeft.
Vanuit het bredere perspectief zien we dat in de snel veranderende economische en geopolitieke machtsverhoudingen veel EU-lidstaten hun eigen koers willen varen. Dit tot grote ergernis van EU-commissarissen met voorzitter Ursula von der Leyen voorop. Hun machteloosheid uiten zij door wild om zich heen te slaan, wat niet bevorderlijk is voor de eenheid van de verdragsorganisatie en waarschijnlijk tot versnelling van het uiteenvallen van de EU leidt.
– einde artikel –
Je las een Premium artikel uit Gezond Verstand
Volg ons op social media
Kijk en beluister Gezond Verstand via
Gerelateerde berichten
