Het OM – van neutraal vervolger naar politiek instrument

Het Wetboek van Strafvordering legt de taken van het OM rondom opsporing en vervolging van verdachten vast. De organisatie en haar taken zijn verder geregeld in de ‘Wet op de rechterlijke organisatie’, en de Grondwet regelt de politieke verantwoordelijkheid. Het OM beslist of men overgaat tot vervolging van een misdrijf, afhankelijk van de ernst, de omstandigheden en het maatschappelijk belang. Het College van procureurs-generaal bepaalt het beleid en de prioriteiten en ziet toe op een uniforme vervolgingspraktijk. Formeel moet het OM onpartijdig opereren, maar valt onder de politieke verantwoordelijkheid van de minister van Justitie en Veiligheid (J&V). Hoewel deze zich conform artikel 127 van de Grondwet niet mag mengen in individuele zaken, schendt deze manier van werken het principe van de scheiding der staatsmachten. De minister (J&V) hoort geen invloed te kunnen uitoefenen op het OM.

In de praktijk laat het OM een ander beeld zien dan de formele rol suggereert. Hoewel het OM formeel zelf beslist of het al dan niet tot vervolging overgaat, vertonen de zaakkeuzes patronen die sterk de indruk geven van politieke beïnvloeding. Politiek of beleidsgevoelige dossiers worden vaak intensief vervolgd, terwijl vergelijkbare delicten in minder beleidsgevoelige situaties onbestraft blijven.

In het Angelsaksische Recht zitten verdediging en aanklager naast elkaar in de rechtszaal, tegenover de rechter. In Nederland zit het OM naast de rechter. Een subtiele afstand tussen hen suggereert afzonderlijke rollen en bevoegdheden, maar de Nederlandse opstelling geeft de indruk van ‘samen optrekken’. De verdachte en zijn/haar advocaat staan, letterlijk en figuurlijk, tegenover de rechter, met naast hen het OM, dat beschikt over vrijwel onbeperkte machtsmiddelen. Er zijn voorbeelden te over van politieke beïnvloeding.

Neem bijvoorbeeld de boeren die op 21 september 2022 demonstreerden op de A7 bij Zwolle, die opgepakt werden en taakstraffen kregen. Toen een maand later Extinction Rebellion hetzelfde deed op de A15, seponeerde het OM – ondanks een storm van verontwaardiging in de media – de aanklacht. Tijdens een andere demonstratie schoot de politie op een jonge boer die met zijn tractor op hen inreed. Later ontmaskerde een filmpje van een omstander de OM-leugens in deze zaak.

Of neem de demonstranten die op 6 november 2020 in Amsterdam tegen de lockdowns en verplichte mondkapjes protesteerden. Vijftig demonstranten werden vervolgd en kregen boetes en taakstraffen, en uiteraard een strafblad. Op 3 december echter, demonstreerden in Den Haag voorstanders van de lockdownmaatregelen; het OM zette daar het onderzoek stop en er volgden geen boetes.

De Provinciale Zeeuwse Courant meldde onlangs dat groepen asielzoekers de binnenstad van Goes onveilig maken en frequent winkeldiefstallen plegen. De driehoek – burgemeester, politie en OM – in Goes stelt dat ze weinig kunnen doen. Toen inwoners van Ter Apel uit wanhoop ingrepen omdat de politie dat niet deed, volgde direct opsporing en vervolging, resulterend in forse taakstraffen en boetes.

Het optreden van het OM is verhard jegens verdachten die actief het gevoerde staatsbeleid bestrijden, bijvoorbeeld tegen de advocaat Arno van Kessel, die onder andere de Staat, Rutte, De Jonge, Bill Gates en Albert Bourla voor de rechter daagde. Een zwaarbewapend arrestatieteam pakte hem op 11 juni 2025 midden in de nacht op, wegens vermeende betrokkenheid bij een anti-institutioneel netwerk. Hij belandde in volledige isolatie, zonder contact met de buitenwereld, tv of zelfs leesmateriaal. Dat lot trof ook strafpleiter Inez Weski, vanwege haar boek Het geluid van de stilte, waarin ze Nederland beschrijft als een goed verhulde politiestaat. Zij werd verdacht van betrokkenheid binnen een crimineel netwerk van een cliënt. Na zeven maanden eenzame opsluiting werd zij vrijgelaten uit voorlopige hechtenis, maar het OM houdt het dossier aan.

Ook politieke processen duiken steeds vaker op. Het startpunt ligt bij Geert Wilders, met het proces over zijn ‘minder Marokkanen’-uitspraak. Na zes jaar eindigde de zaak in een veroordeling, maar zonder straf. Een soortgelijke discussie ontstond rond de justitiële vervolging van Gideon van Meijeren, wegens vermeende opruiing tegen het regeringsbeleid. De dubbele moraal van het OM is voor velen overduidelijk. Terwijl advocaat-generaal bij de Hoge Raad, Diederik Aben, in een andere context over ‘mogelijk verzet van binnenuit’ (tegen het beleid van de Trump-regering) sprak, werd Van Meijeren vervolgd wegens uitspraken over verzet tegen het eigen kabinet. De rechtbank sprak hem uiteindelijk, na hoger beroep, vrij. Willem Engel werd ook vervolgd wegens opruiing, omdat hij tijdens de coronahoax opriep de dwangmaatregelen te negeren. Gedeeltelijke vrijspraak volgde: zijn mening over de maatregelen werd niet als strafbaar gezien, zijn oproep tot verzet wel.