Jeroen van den Berg
Ze blijven hierdoor gevangen in een normatief kader dat precies datgene beschermt wat wordt bestreden, namelijk de liberale internationale orde zelf. Wat zichtbaar wordt is een dieper fenomeen: het onvermogen van deze systeem-kritische insiders om een werkelijke machtsverschuiving te (h)erkennen wanneer deze zich aandient. Het probleem van deze poortwachters van de liberale democratie is deels een vorm van linksdom, maar daarnaast een dieper verankerd Atlantisch- establishment-denken dat het gehele westerse politieke spectrum doordringt. Het is een vorm van systeemtrouw aan het paradigma van de naoorlogse liberale orde.
Een goed voorbeeld hiervan is te aanschouwen in een recent gesprek tussen Chris Hedges en John Mearsheimer. Hedges is een Amerikaanse journalist en voormalig oorlogscorrespondent, die jarenlang verslag deed van conflicten in onder meer het Midden-Oosten en de Balkan, en zich later ontwikkelde tot een criticus van oorlog en neoliberalisme. Mearsheimer is een van de bekendste hedendaagse politicologen binnen de stroming van het Realisme in de internationale betrekkingen. Als hoogleraar aan de University of Chicago verwierf hij wereldwijde invloed met zijn theorie van het ‘offensief realisme’, waarin staten primair worden gedreven door macht, veiligheid en strategische noodzaak, eerder dan door idealen of waarden. Beiden zijn kritisch op het Amerikaanse systeem, maar niet revolutionair anti-liberaal.
Volgens deze beide heren vernietigt Trump doelbewust internationale instituties, bondgenootschappen en juridische kaders, omdat hij gelooft dat economische en militaire macht voldoende zijn om de Amerikaanse wil op te leggen. Voor Hedges en Mearsheimer is dit een gevaarlijke ontsporing van een imperfect maar in hun ogen noodzakelijk systeem. Voor hen staat er één ding centraal. De liberale orde wankelt, en dat betekent risico op chaos, oorlog en autoritarisme. Hier verschijnt een belangrijke blinde vlek; zij veronderstellen dat de orde die nu verdwijnt in essentie stabiliserend was, maar deze vorm van orde is juist overduidelijk zelf een instrument van macht, financiële instabiliteit, oorlog en ordeloosheid.
De verklaringen van Hedges en Mearsheimer blijven binnen de kaders van het reguliere statenstelsel, klassieke geopolitiek en een westers intellectueel debatkader. Ze verdedigen de instituties, het multilateralisme en de liberale orde en daardoor blijven ze binnen het systeemkader in plaats van het systeem zelf te verwerpen. Dat kunnen we interpreteren als een institutioneel behoudende denkwijze, en dit suggereert vervolgens een vorm van een gatekeeper- ofwel poortwachter-functie, die dient om het staatsstelsel te beschermen en in stand te houden. Met andere woorden: zelfs wanneer het systeem instort, blijft het referentiepunt ditzelfde systeem. Het spreekt van binnenuit de liberale traditie, niet daarbuiten. Er is angst voor chaos buiten de bestaande orde en hun pessimisme hierover beschermt paradoxaal genoeg het systeem dat zij bekritiseren.
Wat in veel hedendaagse geopolitieke analyses onderbelicht blijft, is dat de beslissende strijdpaden zich steeds minder afspelen tussen landen/staten en steeds meer tussen niet-statelijke machtsblokken, zoals financiële netwerken, technologieconcerns, inlichtingensamenwerkingen, supranationale bureaucratieën, private militaire structuren en ideologische ngo’s die nationale grenzen overstijgen. Deze organisaties beschikken over zeer grote kapitaalstromen, data, macht, media- en institutionele toegang, die in sommige gevallen groter zijn dan die van afzonderlijke staten, terwijl zij zich daarnaast grotendeels onttrekken aan democratische controle of publieke verantwoordelijkheid. Toch blijft een aanzienlijk deel van het intellectuele debat binnen de westerse linkerzijde juist vasthouden aan een klassiek statelijk dogma, waarin macht primair wordt begrepen als een strijd tussen regeringen, imperialisme, of militaire blokken. Daardoor verschuift de aandacht naar zichtbare politieke figuren, verkiezingen en formele instituties, terwijl de meer duistere transnationale machtsstructuren die de beleidsruimte daadwerkelijk vormgeven buiten beschouwing blijven.
Dit leidt tot een tegenstelling, namelijk een intellectuele traditie die zichzelf als kritisch beschouwt, maar onbedoeld een analyse geeft die juist de diepere laag mist. De huidige turbulente tijd kan dan niet worden begrepen als louter een vorm van geopolitieke rivaliteit tussen landen, maar weerspiegelt een herschikking van niet-statelijke actoren die onderling concurreren om controle over financiën, technologie, grondstoffen, informatie en legitimiteit van macht.
De diepere strijd die zich nu voor onze ogen afspeelt is, zoals gezegd, de strijd tussen de Trump-regering en het Britse machtscomplex, waarbij de City of London geldt als financieel en institutioneel knooppunt. Binnen dit perspectief functioneren veel supranationale instellingen – gevormd binnen de zogeheten rules-based order, voornamelijk opgezet door de Britten – niet als neutrale samenwerkingen, maar juist als structuren die de bestaande financiële en strategische hiërarchie bestendigen. Vanuit die optiek kunnen de Verenigde Staten die deze orde willen afbreken zich niet of nauwelijks beroepen op het internationale recht, omdat datzelfde recht juist binnen de globalistische machtsarchitectuur tot stand is gekomen en daardoor structureel in het voordeel van de gevestigde orde zal werken, kijk maar eens naar alle wetten die bijvoorbeeld in Nederland in recordtempo worden doorgevoerd. De strijd van de VS verschuift daarom naar een economisch, politiek en narratief domein, met tarieven, sancties, psyops, heronderhandeling van allianties, terugtrekking uit internationale instituties en het mobiliseren van binnenlandse steun. Wat hier keer op keer opvalt, is dat een groot deel van de westerse linkerzijde deze ontwikkeling niet kan doorzien. Daardoor ontstaat een belangrijke blinde vlek. Hierdoor wordt de confrontatie van de Trump-regering met het Britse systeem niet gezien als een fundamentele breuk, maar als nationalisme, of autoritaire politiek.
In Gezond Verstand is al veelvuldig geschreven over het Trump Derangement Syndrome (TDS). Er is echter meer aan de hand dan alleen het idee dat elke analyse vertroebeld is door de irrationele afkeer van één politieke figuur. Het gaat ook om een structureel intellectueel kader dat al bestond vóór Trump en ook na hem zal blijven bestaan. Binnen grote delen van het westerse liberale denken wordt macht primair uitgelegd via staten, mensenrechtenretoriek, multilaterale instituties en formeel internationaal recht. Wanneer een politieke actor, zoals Trump, juist die instituties aanvalt, wordt hij automatisch gezien als bedreiging van de orde en de democratie, ongeacht de diepere machtsstrijd waarbinnen dit conflict zich afspeelt. De focus op de persoon vervangt dan de analyse van het systeem. Men ziet alleen wat binnen het vertrouwde begrippenkader zichtbaar is. Dit weerspiegelt een vorm van institutioneel denken die stabiliteit boven een breuk verkiest en daardoor moeite heeft om conflicten te duiden als strijd binnen een bredere transnationale machtsorde.
Om de huidige geopolitieke ontwikkelingen werkelijk te begrijpen, is een korte historische terugblik nodig. De huidige internationale orde wordt vaak voorgesteld als een naoorlogs Amerikaans project, gebouwd op multilateralisme, mensenrechten, democratie, militaire macht en economische samenwerking. Minder zichtbaar is dat deze orde voortkwam uit een langere imperiale continuïteit, waarin financiële macht, maritieme dominantie en instituties al eeuwenlang samenkwamen in het Britse imperiale wereldsysteem, met de City of London als centraal knooppunt. De overdracht van wereldhegemonie naar de Verenigde Staten in de twintigste eeuw betekende geen breuk, maar een transformatie binnen hetzelfde Atlantische machtscomplex, waarin Londense financiële structuren, Amerikaanse militaire macht en supranationale instituties elkaar gingen versterken. Hierbij fungeerde London als het brein en Washington als de politieagent en de militaire macht.
De zogenoemde rules-based order kan vanuit dit perspectief worden gezien als de juridische en morele manifestatie van een reeds bestaande machtsarchitectuur. Nu deze mondiale orde door de Trump-regering wordt afgebroken, wordt dat door velen gezien als een aanval op orde en internationaal recht zelf. Juist hier wordt duidelijk waarom grote delen van de liberale denkers deze breuk niet kunnen herkennen. Hun intellectuele traditie is historisch gevormd binnen dezelfde instituties die nu juist ter discussie staan, namelijk universiteiten, ngo’s en internationale organisaties die allemaal functioneren binnen de naoorlogse Atlantische structuur.
De stabiliteit van deze structuren wordt nog immer ervaren als moreel en juridisch noodzakelijk en nu dit evenwicht bedreigd wordt, geldt dit in het perspectief van de liberale orde als politiek erg gevaarlijk en ontwrichtend. Daardoor verschuift hun kritiek automatisch naar excessen, zoals autoritaire retoriek, nationalistische politiek en institutionele erosie, terwijl de onderliggende werkelijke machtsverschuivingen buiten beeld blijven. Het verlies van de liberale orde betekent voor dit wereldbeeld ook het verlies van het eigen historische fundament.
Daarmee krijgt de huidige periode een nog bredere historische betekenis.
Overgangstijden worden niet altijd herkend door degenen die er middenin leven. Oude begrippen blijven functioneren, nog lang nadat de structuren waarop zij gebaseerd waren zijn veranderd. De intellectuelen verdedigen onbewust het kader dat hun denken mogelijk maakte, ook op het moment dat dit kader zijn vanzelfsprekendheid al verloren heeft.
– einde artikel –
Je las een Premium artikel uit Gezond Verstand
Volg ons op social media
Kijk en beluister Gezond Verstand via
Gerelateerde berichten
